Fort VIIa Służewiec to najmłodszy fort wybudowany w ramach XIX-wiecznej Twierdzy Warszawa. Powstał w ramach zewnętrznego pierścienia fortów, ale już po zakończeniu jego budowy. Z tego też powodu otrzymał numer VIIa. Jego nazwa często mylona jest z Fortem VIII Służew.

Fort VIIa Służewiec wybudowano w latach 1890-1892, czyli wkrótce po zakończeniu budowy pierścienia ceglanych fortyfikacji. Miał za zadanie wzmocnienie odcinka między fortem VI Zbarż, a fortem VIII Służew. Umieszczono go przy współczesnym ciągu ulic Wałbrzyskiej i al. Lotników, bezpośrednio przy współczesnej ulicy Puławskiej. Na przedpolu fortu znajdowały się podmokłe tereny Potoku Służewieckiego.

Projekt fortu odbiega od wszystkich fortyfikacji Twierdzy Warszawa i przypomina późniejsze projekty fortyfikacji wychodzących z rąk inż. Bujnickiego. Dzieło powstało jako obiekt ziemny z ceglano-betonowymi schronami, otoczony suchą fosą i wałem o narysie rombu. Wymiary umocnienia to szerokość ok. 450m, głębokość od szyi do czoła ok. 200m. Budowa fortu była prosta i czytelna tj. centralnie umieszczone koszary z siedmioma kazamatami, wał czołowy wyposażony w pięć schronów pod wałem, z czołowego schronu przejście poterną do kaponiery w fosie. Obrona całej fosy czołowej z jednej, centralnie położonej czołowej kaponiery przeciwskarpowej, tak samo obrona fosy szyjowej z jednej centralnie położonej kaponiery szyjowej. Wjazd na fort ulokowano tak, że prowadził z dwóch boków przez fosę pod koszary, a następnie sprzed koszar pochylniami na dziedziniec. Kaponiera szyjowa i koszary dodatkowo były osłonięte ziemnym rawelinem. Całość fortu miała niski profil, dobrze ukrywający obiekt z przedpola.

Obecnie trudno stwierdzić czy fort od razu powstawał jako obiekt ceglano-betonowy, czy też jest to efekt późniejszej przebudowy.

Na początku XX wieku zmodernizowano frontową elewację koszar oraz wyposażono je w szczelne, pancerne drzwi i okiennice. Część z nich zachowała się do naszych czasów.

Na dalszy los warszawskich fortyfikacji największy wpływ miał wynik wojny rosyjsko-japońskiej przegranej przez rosyjskie imperium w 1905 roku. W efekcie następujących po klęsce zmian, reform całego wojska oraz braku funduszy, w roku 1909 postanowiono przesunąć planowane linie obrony przed pruskim atakiem w głąb Rosji. Wiązało się to z likwidacją fortyfikacji na terenie współczesnej Polski, na linii Wisły i Narwi. Budowane olbrzymim nakładem kosztów twierdze przeznaczono do rozbiórki, a jedynie fortyfikacje w Modlinie (Twierdza Nowogeorgijewsk) miały zostać rozbudowane. W Warszawie forty rozbrojono, ale do ich fizycznej rozbiórki przystąpiono dopiero w roku 1913. Na forcie VIIa zlikwidowano wtedy schrony po wałami i kaponiery. W kolejnym kroku planowano rozbiórkę koszar, ale do prac tych nie doszło ze względu na zbliżającą się wielkimi krokami wojnę.

Wielka Wojna

Podczas I wojny światowej wojska niemieckie dotarły do Warszawy na początku sierpnia 1915 roku. Większe walki trwały na przedpolach miasta, ale już nie w rejonie umocnień twierdzy.

Na południowych liniach obronnych Warszawy Niemcy pojawili się 4 sierpnia nad ranem. W rejonie fortu VII Zbarż zwiadowcy natrafili na rosyjskie oddziały zabezpieczające odwrót Rosjan z Warszawy. Krótkie ale intensywne walki trwały wieczorem, wspierane były ogniem niemieckiej artylerii. Następnego dnia okoliczne forty były już w rękach niemieckich. Na terenie umocnień znaleziono tylko kilka starych armat, nie było żadnego nowoczesnego uzbrojenia. W niemieckich wspomnieniach możemy przeczytać, że co prawda forty nie były nowoczesne, ale mogły być przez Rosjan skutecznie bronione przez długi czas, gdyby tylko zostały przygotowane i odpowiednio obsadzone wojskiem.

Rosjanie opuścili miasto w nocy z 4 na 5 sierpnia i oddali umocnienia w zasadzie bez poważniejszej walki. Zdołali wysadzić mosty na Wiśle i być może fragmenty umocnień. Uciekając z Warszawy na praską stronę Wisły zrabowali miasto, to co dali radę wywieźć bez wcześniejszego przygotowania. Zza rzeki jeszcze przez kilka dni ostrzeliwali miasto, podczas gdy za wojskiem uciekali jeszcze rosyjscy cywile.

Okres międzywojenny

W okresie międzywojennym fort był własnością Wojska Polskiego. Zachowane koszary wykorzystywano na cele magazynowe. Rozebrano natomiast ziemny rawelin w szyi oraz prawdopodobnie rozebrano też wysadzone schrony pod wałami.

Towarzystwo Akcyjne Warszawskich Dróg Żelaznych Dojazdowych, które skupiało w swoich rękach liczne parowe kolejki wąskotorowe, planowało wybudowanie linii kolejowej przez teren fotu. Zachowały się plany gdzie linię chciano poprowadzić przez lewy bark fortu, natomiast władze wojskowe proponowały trasy omijające umocnienia. Obok fortu przebiegała ulicą Puławską linia Kolejki Grójeckiej, ale znaleziony dokument nie ma opisu czego dokładnie dotyczy, ani nie ma podanej daty.

Na esplanadzie fortu powstała stacja radiowa z dwoma masztami. Na razie nie znaleźliśmy dokładnej informacji o ich przeznaczeniu, ale możliwe iż były to maszty radiowe dla komunikacji portu lotniczego na Okęciu. Jedyne opisy tego miejsca to hasło "Warszawska Stacja Nadawcza", ale bez szczegółów.

II wojna światowa

W pierwszych dniach września 1939 roku większość starych fortów, które znajdowały się na przedpolach Warszawy, nie została obsadzona przez polskie wojsko. Dowództwo Obrony Warszawy oparło początkowo obronę na zwartej zabudowie miejskiej, gdyż zabrakło wojska do rozmieszczenia także na fortach.

Atakujący Warszawę Niemcy mieli nadzieję zająć miasto z marszu. Jednakże po intensywnych walkach w dniach 8-10 września wycofali się i przygotowywali do zorganizowanego ataku. 11 września wojska niemieckie zajęły jednak sąsiadujące ze sobą forty VII Zbarż i VIIa Służewiec. W późniejszym czasie ostrzeliwali Fort IX Czerniaków z terenu Fortu VIIa.

W czasie niemieckiej okupacji na forcie składowano przez pewien okres broń odebraną obrońcom Warszawy.

Czasy PRL i kapitalizm

Po zakończeniu II wojny światowej Fort VIIa ponownie trafił w ręce polskiego wojska. Jednakże do celów militarnych nie był użytkowany i został przekazany dla Wojskowej Wytwórni Filmowej Czołówka. Historia tej wytwórni sięga początków polskich oddziałów w 1943 roku, kiedy to polscy filmowcy rozpoczęli nagrywanie kronik filmowych z czasów wojny. Działalność była kontynuowana także po wojnie, dając podwaliny do odrodzenia się polskiego filmu. W roku 1958 formalnie powołano do życia Wytwórnię Filmową Wojska Polskiego. Wybudowano na terenie fortu kilka budynków biurowych, magazynowych i produkcyjnych. Kazamaty były wykorzystywane na cele magazynowe, a reszta fortu była nieużywana.

Przez wszystkie lata czasów PRL wytwórnia Czołówka podlegała wojskowej cenzurze produkując filmy historyczne, dokumentalne jak i wojskowe filmy szkoleniowe. Paradoksalnie poziom ingerencji cenzury w tworzone treści był mniejszy niż na rynku "cywilnym" podlegającym kontroli partii. Mimo przynależności do sektora wojskowego Czołówka zarzdzania była przez cywilów, a po latach przeszła w ręce Ministra Kultury i Sztuki.

Dopiero w czasie stanu wojennego zarząd przejęli oficerowie Wojska Polskiego. Od tego czasu wytwórnia zaczęła się zwijać, produkcja spadła do 20% dawnego poziomu. Po upadku PRL pracowało tutaj już tylko ok. 30 osób.

Pod koniec PRL na splantowanym prawym barku powstał parking samochodowy. Na początku lat 1990 na zapolu zaczął funkcjonować bazar.

W 1992 roku fort został wpisany do rejestry zabytków.

W latach 1990. na terenie fortu prowadziło działalność wiele firm związanych z wytwórnią filmową m.in. realizowano tutaj nagrania telewizji muzycznej VIVA. Trwały też spory prawne o prawa własności do bogatego archiwum filmów.

Od roku 2003 rozpoczęto planowanie zabudowy terenu fortu osiedlem mieszkaniowym z wysokimi blokami, hotelem i budynkami biurowymi. W 2006 roku pokazano wizualizacje osiedla, posiadające podobno akceptację konserwatora zabytków i konsultowane z najbardziej znanymi architektami Politechniki Warszawskiej. Na szczęście kolejny konserwator zabytków zdecydowanie odrzucił wszystkie te pomysły.

W roku 2010 całość wytwórni Czołówka została przejęta przez Wytwórnię Filmów Dokumentalnych i Fabularnych WFDiF. Dawna wytwórnia funkcjonuje jako Zakład Czołówka w ramach WFDiF i nie jest już odrębnym bytem prawnym. Nowy właściciel terenu także planował zabudowę częśći terenu fortu, ale nie doszło do realizacji żadnej z koncepcji.

Współcześnie

Obecnie fort jest własnością Wytwórni Filmów Dokumentalnych i Fabularnych, która zajmuje budynki powstałe na prawym barku fortu oraz w szyi. Na prawym barku znajduje się także parking, w miejscu splantowanego wału. Bezpośrednio na przedpolu, w miejscu dawnego przedstoku, przy ulicy Smyczkowej pobudowano kilka bloków mieszkalnych, są też zabudowania MSWiA oraz uniwersytetu. Na zapolu lewego barku mieści się popularny w tej okolicy bazar, przy skrzyżowaniu Puławskiej i al. Lotników.

Zachowana struktura fortu to wały i fosa oraz koszary. Splantowana jest część wałów prawego barku. Zniszczone są schrony w podwalni i kaponiery, miejscami pozostały po nich betonowe ruiny. Właściwa część fortu jest zarośnięta, zaniedbana i niezagospodarowana.

Zwiedzanie

Aktualnie fort jest własnością WFDiF i nie jest udostępniony do zwiedzania.