Cytadela Warszawska, po prawie dwóch wiekach funkcjonowania jako obiekt wojskowy, ostatecznie została przeznaczona na potrzeby muzealne - i to nie jednego, ale aż czterech muzeów.

Jeszcze w czasie II wojny światowej zabudowania zniszczone i wypalone we wrześniu 1939 roku zostały rozebrane. Kolejne zniszczenia na terenie fortyfikacji miały miejsce w styczniu 1945 podczas rozpoczynającej się ofensywy i zdobycia Warszawy. Zniszczone wtedy obiekty rozebrano już po wojnie, nie odbudowano nawet budynków, których stan na to pozwalał. Do naszych czasów przetrwał pełen obwód wałów i murów Carnota wraz z działobitniami i bramami. Zachowana i odbudowana została jedna kaponiera (południowa). Zachowane są cztery budynki koszarowe w południowym rejonie Bramy Nowomiejskiej oraz duży budynek X Pawilonu i sąsiedni mały budynek kuźni. Istnieją także kazamaty w podwalniach oraz dwie prochownie.

W okresie PRL Cytadela Warszawska była zajęta przez Wojsko Polskie - mieściło się tutaj dowództwo Warszawskiego Okręgu Wojskowego (do roku 1998). Następnie była tutaj siedziba Dowództwa Wojsk Lądowych oraz Kompanii Reprezentacyjnej Wojsk Lądowych. Później znajdowały się tutaj niektóre komórki Dowództwa Generalnego Rodzajów Sił Zbrojnych. Jest to także siedziba Reprezentacyjnego Zespołu Artystycznego Wojska Polskiego. Wspomniane komórki dowództwa zajmowały zachowane budynki koszarowe, natomiast większość terenu Cytadeli była wielkim parkingiem sprzętu wojskowego. Wybudowano także kilka budynków biurowych i magazynowych.

Współcześnie na terenie Cytadeli tylko dwa historyczne obiekty zajmowane są nadal przez Wojsko Polskie. Pozostałe budynki koszarowe zostały przekazane dyrekcji Muzeum Wojska Polskiego.

Muzeum X Pawilonu Cytadeli Warszawskiej

W 1963 roku, na 100. rocznicę Powstania Styczniowego, otwarto Muzeum X Pawilonu Cytadeli Warszawskiej (MXP). Od 1990 roku jest ono częścią Muzeum Niepodległości. Nie zapominano przy tym o uporządkowaniu miejsca stracenia Romualda Traugutta i Bramy Straceń. Muzeum X Pawilonu odczekało się remontu w latach 2013-2015, razem z pobliską Bramą Bielańską i działobitniami, będącymi częścią muzeum. Na swój remont czeka jeszcze Brama Straceń i okoliczne mury.

Muzeum Tradycji Wojsk Lądowych

Od 1988 roku w odrestaurowanej kaponierze południowej mieściło się Muzeum Tradycji Wojsk Lądowych, a na terenie przyległym znajdował się skansen sprzętu bojowego. Prezentowano ok 30 sztuk ciężkiego sprzętu pancernego i artyleryjskiego. Obiekty te nie były swobodnie dostępne do zwiedzania, wstęp do nich obwarowany był pewnymi ograniczeniami, gdyż był to ówcześnie teren jednostki wojskowej. Obecnie muzeum to już nie istnieje, a jego teren i kaponierę przeznaczono na Muzeum Katyńskie.

W muzeum tym znajdowała się także makieta Cytadeli Warszawskiej, a obecnie jest ona dostępna na wystawie stałej w Muzeum X Pawilonu.

Park Fosa i Stoki Cytadeli

Teren zewnętrzy cytadeli zorganizowano w formie publicznie dostępnego parku już w 1950 roku. Oczyszczono koryto rzeki Drny i dno fosy. Powstało także mauzoleum Hibnera, Kniewskiego i Rutkowskiego - komunistów rozstrzelanych w fosie Cytadeli w 1925 roku. Całość otrzymała imię wspomnianych komunistów, chociaż powszechnie używana była nazwa Parku Hibnera. W późniejszych latach teren parku rozszerzono na całość fosy Cytadeli. W roku 1954 przy Wybrzeżu Gdyńskim umieszczono tablicę upamiętniającą poległych podczas lądowania 2 Dywizji Piechoty na żoliborskim brzegu we wrześniu 1944 roku. Współcześnie teren parku odkomunizowano - zlikwidowano mauzoleum, a całość przemianowano na Park Fosa i Stoki Cytadeli.

Muzeum Katyńskie

W 2007 roku podjęto bardzo ważną decyzję co do dalszych losów Cytadeli Warszawskiej - postanowiono wybudować tutaj Muzeum Wojska Polskiego, które dotychczas mieściło się w budynku Muzeum Narodowego. Pierwszym etapem wielkiej przemiany Cytadel było przeniesienie tutaj Muzeum Katyńskiego, będącego oddziałem Muzeum Wojska Polskiego. Muzeum to mieściło się pierwotnie od 1993 roku na Forcie Czerniaków, a później w roku 2009 zostało przeniesione do głównej siedziby MWP w Alejach Jerozolimskich. W 2015 roku nowe Muzeum Katyńskie otwarto w gruntownie zmodernizowanym fragmencie Cytadeli Warszawskiej - południowej kaponierze, murach Carnota i działobitni oraz Bramie Nowomiejskiej (Wrota Konstantynowskie). Jest to teren gdzie wcześniej mieściło się Muzeum Tradycji Wojsk Lądowych.

Nowa siedziba MK powstała wg. projektów biura BBGK Architekci. Efekt końcowy przeszedł wszelkie oczekiwania i jest to jeden z najlepszych projektów tego typu na świecie. Całość została nagrodzona wieloma najbardziej prestiżowymi nagrodami architektonicznymi. Były to m.in.: Finalista Nagrody im. Miesa van der Rohe (2017) – projekt znalazł się w ścisłym finale najbardziej prestiżowego wyróżnienia architektonicznego Unii Europejskiej; Nagroda SARP (2015) – dla najlepszego obiektu architektonicznego wzniesionego ze środków publicznych; Grand Prix oraz Nagroda Główna Brick Award (2017) – za wybitne wykorzystanie cegły w renowacji i rekonstrukcji; Nagroda Modernizacji Roku (2015); Nagroda Architektoniczna Prezydenta m.st. Warszawy (2015) – w kategorii architektury użyteczności publicznej; Nagroda specjalna w konkursie Polski Cement w Architekturze (2016); East Centric Architecture Triennale Award w kategorii najlepszy budynek publiczny w Europie Środkowej i Wschodniej (2019);

Muzeum Wojska Polskiego

Muzeum Wojska Polskiego powołano do życia w 1922 roku jako Muzeum Wojska. Początkowo mieściło się na Podwalu, a od 1933 roku w powstającym gmachu Muzeum Narodowego w Warszawie przy Alejach Jerozolimskich. Byłą to tymczasowa lokalizacja na maksymalnie 50 lat, która swoją tymczasowość utrzymywała także po zakończeniu II wojny światowej.

W 1977 roku przygotowano projekt wybudowania nowej siedziby MWP na terenie Cytadeli Warszawskiej. Niestety nie doszło do jego realizacji.

Pod koniec lat 1980. na Forcie Czerniakowskim w Warszawie rozpoczęto organizację magazynu ciężkiego sprzętu wojskowego, gdzie Wojsko Polskie oddawało egzemplarze na potrzeby MWP. Z czasem ten magazyn przekształcił się w pełnoprawną placówkę muzealną. Tak powstało w 2000 roku Muzeum Polskiej Techniki Wojskowej.

Do pomysłów przeniesienia MWP na Cytadelę Warszawską powrócono na początku XXI wieku. W 2009 roku ogłoszono konkurs na projekt muzeum, który wygrała pracownia WXCA. Projekt zakładał wybudowanie trzech budynków ustawionych w kształcie litery U, wokół Placu Gwardii, w miejscu dawnych koszar, w osi Bramy Straceń i Alei Wojska Polskiego. Zakładał wykonanie przekopu przez wały w celu realizacji wjazdu i parkingu, a także realizację kładki przez fosę od strony Żoliborza, jako wejścia dla turystów. Miała też powstać zadaszona wystawa plenerowa.

W roku 2015 zmieniono koncepcję - z trzech gmachów nowego MWP miały powstać tylko dwa, i w dodatku największy, środkowy przeznaczono dla Muzeum Historii Polski. Dla MWP zaplanowano budowę tylko południowego skrzydła, a północne skrzydło odłożono na daleką przyszłość. Nie przystąpiono także do realizacji ekspozycji plenerowej.

Budowę nowego muzeum rozpoczęto w 2018 roku, a zakończono w 2023 roku. Nowy budynek muzeum powstał w miejscu danych Koszar 21. pułku piechoty "Dzieci Warszawy" (I pawilon). W styczniu tego roku zamknięto starą wystawę w Alejach Jerozolimskich. Przenosiny wystawy plenerowej, głównie samolotów, było ciekawym wydarzeniem obserwowanym przez rzesze Warszawiaków. W sierpniu 2023 otwarto nową wystawę "1000 lat chwały oręża polskiego" już na Cytadeli Warszawskiej. Docelowe wystawy sukcesywnie będą otwierane.

Stopniowo rozpoczęto przenoszenie na teren nowego muzeum pojazdów pancernych z Fortu Czerniakowskiego, zostały wystawione po południowej stronie muzeum. Nie znam ostatecznych planów na docelową wystawę plenerową, wg. pierwotnego projektu miała być zadaszona i umieszczona za północnym pawilonem muzeum.

MWP i MHP mają wspólny olbrzymi parking podziemny, z wjazdem od Wisłostrady. Mają także wspólny olbrzymi Plac Gwardii Pieszej Koronnej przed wejściami, gdzie odbywają się uroczystości i pikniki.

Obecnie (rok 2026) wykonywany jest remont kazamaty od strony Alei Wojska Polskiego. Trwają dyskusje o budowie (bądź nie) kładki przez fosę. Półokrągła działobitnia po drugiej stronie fosy została tylko zabezpieczona, ale nie wykonano jej remontu.

Muzeum Historii Polski

Muzeum Historii Polski zostało powołane do życia w 2006 roku. Pierwotnie planowano, że siedzibą muzeum będzie odbudowany Pałac Saski w Warszawie, do czego oczywiście nie doszło. W 2008 roku postanowiono umieścić muzeum nad Trasą Łazienkowską. Rok później powstał taki projekt wykonany przez pracownię Paczowski et Fritsch Architectes. Pomysł był mocno kontrowersyjny, realizacja fazy projektowej przeciągała się, nie było pełnej woli do realizacji tego zadania w tej formie.

W 2015 roku zmieniono plany w zakresie budowy nowego MWP na Cytadeli. Podjęto decyzję o lokalizacji w zaprojektowanych budynkach zarówno Muzeum Wojska Polskiego jak i Muzeum Historii Polski. Pierwotny projekt zakładał powstanie trzech budynków muzealnych ustawionych w kształcie litery U, nawiązujących położeniem do dawnych koszar. Ostatecznie centralny budynek zaplanowano dla MHP, a dwa skrzydła przeznaczono na MWP.

Budowę muzeum rozpoczęto w roku 2018, a zakończono w roku 2023. Budynek znajduje się w miejscu dawnych Koszar 30. pułku piechoty Strzelców Kaniowskich (Pawilony od III do IX). Obecnie muzeum szykuje się do otwarcia stałej wystawy, a w wielkim gmachu pokazywane są tylko wystawy czasowe. Muzeum powinno zacząć funkcjonować w pełnej skali na koniec 2026 roku.