Fort IX Czerniaków – oficjalnie Fort im. Jana Henryka Dąbrowskiego. Obiekt ten powstał w latach 1883-1888 w ramach budowanego przez Rosjan zewnętrznego pierścienia fortów Twierdzy Warszawa. Obecnie często nazywany jest Fortem Sadyba, jednakże podczas jego budowy Sadyba jeszcze nie istniała - powstała dopiero w dwudziestoleciu międzywojennym.

Kierownikiem budowy warszawskich fortyfikacji był estoński oficer carskiej armii płk. inż. Aleksander Pietrowicz Wernander. Budowane ówcześnie warszawskie forty projektowano według bardzo podobnych zasad, bazujących na projekcie typowego fortu z 1879 roku. Co prawda nie były one dokładnie identyczne, ale w ogólnych założeniach powielano te same projekty, dostosowując je do warunków terenowych. Fort IX był dziełem ceglano-ziemnymi, o narysie zbliżonym do lunety, czyli posiadał dwa fragmenty czoła i dwa barki, otoczony został mokrą fosą.

Posiadał dwa wały – niski, zewnętrzny wał dla piechoty oraz wewnętrzny, wysoki wał dla artylerii. Na tym wyższym wale ulokowano szereg stanowisk dla armat oraz ceglane schrony pogotowia. Pod schronami, na niższej kondygnacji, znalazło się miejsce na małe magazyny amunicyjne oraz tunele komunikacyjne do stanowisk bojowych piechoty. Projekt ten z jednej strony powtarzał przestarzałe koncepcje budowy fortów artyleryjskich (fortów - baterii). Z drugiej jednak strony wprowadzał oddzielny wał dla strzelców z piechoty, co było efektem świeżych doświadczeń wojny rosyjsko-tureckiej 1877–1878. Turecka obrona wykazała wtedy iż fortyfikacje mogą się skutecznie bronić bez udziału ciężkiej artylerii. Mimo wszystko był to jednak okres, kiedy budowa nowych, ceglanych fortów stawała się już jednak przeżytkiem.

Centralną częścią fortu, z głównym wejściem od strony szyi, są ceglane koszary mające ponad 20 kazamat. W odróżnieniu od innych tego typu obiektów nie powstały jako prosta linia, ale mają kształt mocno spłaszczonej litery M. Koszary przeznaczono dla załogi liczącej nawet 1000 żołnierzy, a mających do dyspozycji do 30 dział. Z koszar poprowadzono aż pięć potern (podziemnych tuneli komunikacyjnych) na dziedziniec, w stronę walów artyleryjskich.

Jako że fort otoczono mokrym rowem fortecznym to nie powstały kaponiery do jej obrony. Fosa była broniona bezpośrednio z wałów, a w części szyjowej w celu komunikacji powstały nad nią dwa mosty.

Budowa fortu zbiegła się w czasie z dynamicznymi zmianami w technice wojskowej, zwłaszcza w zakresie artylerii. W ciągu półwiecza na wyposażeniu armii znalazły się armaty o gwintowanych lufach, wprowadzono nowe materiały wybuchowe, powstały pociski burzące oraz nowe armaty ładowane odtylcowo, a na koniec zamki klinowe i oporopowrotniki. Wypracowano także koncepcję prowadzenia ognia pośredniego. Całość tych zmian spowodowała, że artyleria mogła strzelać szybciej, dalej i mocniej, a ceglane mury nie były w stanie się oprzeć takiemu ostrzałowi. W efekcie nowopowstałe ceglane forty wymagały natychmiastowej modernizacji.

Jednocześnie ze zmianami w artylerii okazało się, że pomysł budowy wysokich, dwuwałowych fortyfikacji był pomyłką. Taki obiekt był zbyt wysoki i zbyt dobrze widoczny z przedpola. Nowe forty wkrótce podlegały więc procesowi modernizacji. Stropy kazamat wzmacniano warstwami betonu. Budowano nowe, betonowe kaponiery w miejsce starych, ceglanych. Natomiast w części szyjowej powstawały raweliny z betonową kaponierą/tradytorem, zasłaniającym koszary i broniącym międzypola. Oprócz prac wzmacniających stropy i mury przebudowywano także wały fortu likwidując podział na wał piechoty i wał artylerii. W efekcie powstawał jeden wał, o wydłużonym przedpiersiu, niższy niż poprzedni wał artyleryjski. Dawne wyjścia z potern do przestrzeni międzywałowej stały się w ten sposób podziemnymi schronami. Całość budowli fortu stawała się też niższa i łatwiejsza do ukrycia z przedpola. Ciężką artylerię planowano wynieść na międzypole i zapole fortu.

Tego typu prace wykonano także na Forcie Czerniakowskim po 1895 roku. Prawdopodobnie ograniczono się jednak tylko do przebudowania wałów. Obecnie trudno stwierdzić, czy udało się także przebudować schrony pogotowia na obiekty betonowe. Na pewno nie wykonano modernizacji stropów koszar.

Na dalszy los warszawskich fortyfikacji największy wpływ miał wynik wojny rosyjsko-japońskiej przegranej przez imperium w 1905 roku. W efekcie następujących po klęsce zmian, reform całego wojska oraz braku funduszy, w roku 1909 postanowiono przesunąć planowane linie obrony przed pruskim atakiem w głąb Rosji. Wiązało się to z likwidacją fortyfikacji na terenie współczesnej Polski, na linii Wisły i Narwi. Budowane olbrzymim nakładem kosztów twierdze przeznaczono do rozbiórki, a jedynie fortyfikacje w Modlinie (Twierdza Nowogeorgijewsk) miały zostać rozbudowane. W Warszawie forty rozbrojono, ale do ich fizycznej rozbiórki przystąpiono dopiero w roku 1913. Na forcie IX zlikwidowano wtedy schrony pogotowia, poterny i prochownie pod wałem. W kolejnym roku planowano rozbiórkę koszar, ale do prac tych nie doszło ze względu na zbliżającą się wielkimi krokami wojnę.

Podczas budowy fortu obecna ulica Powsińska była małą drogą na której postawiono fort. W roku 1892 przedłużono linię Kolei Konnej Wilanowskiej do Wilanowa właśnie, a jej tory poprowadzono wzdłuż Powsińskiej i obok fortu czerniakowskiego. W 1896 roku linia kolejki wilanowskiej zyskała lokomotywy parowe i wycofano z pracy zaprzęgi konne.

Wielka Wojna

Podczas I wojny światowej wojska niemieckie dotarły do Warszawy na początku sierpnia 1915 roku. Większe walki trwały na przedpolach miasta, ale już nie w rejonie umocnień twierdzy.

Na południowych liniach obronnych Warszawy Niemcy pojawili się 4 sierpnia nad ranem. W rejonie fortu VII Zbarż zwiadowcy natrafili na rosyjskie oddziały zabezpieczające odwrót Rosjan z Warszawy. Krótkie ale intensywne walki trwały wieczorem, wspierane były ogniem niemieckiej artylerii. Następnego dnia okoliczne forty były już w rękach niemieckich. Na terenie umocnień znaleziono tylko kilka starych armat, nie było żadnego nowoczesnego uzbrojenia. W niemieckich wspomnieniach możemy przeczytać, że co prawda forty nie były nowoczesne, ale mogły być przez Rosjan skutecznie bronione przez długi czas, gdyby tylko zostały przygotowane i odpowiednio obsadzone wojskiem.

Rosjanie opuścili miasto w nocy z 4 na 5 sierpnia i oddali umocnienia w zasadzie bez poważniejszej walki. Zdołali wysadzić mosty na Wiśle i być może fragmenty umocnień. Uciekając z Warszawy na praską stronę Wisły zrabowali miasto, to co dali radę wywieźć bez wcześniejszego przygotowania. Zza rzeki jeszcze przez kilka dni ostrzeliwali miasto, podczas gdy za wojskiem uciekali jeszcze rosyjscy cywile.

Podczas odwrotu Rosjanie zabrali ze sobą lokomotywy Kolejki Wilanowskiej oraz zrabowali część jej infrastruktury. Niemcy w 1916 roku dostarczyli na potrzeby kolejki nowe, mocniejsze lokomotywy oraz nowe wagoniki.

Okres międzywojenny

W okresie międzywojennym na forcie znajdowały się magazyny materiałów wybuchowych używanych do produkcji amunicji i granatów.

W roku 1921 fortowi nadano imię gen. Jana Henryka Dąbrowskiego jako upamiętnienie dowódcy obrony tego terenu podczas Powstania Kościuszkowskiego 1794 roku.

Od roku 1924 wokół fortu rozpoczęto budowę osiedla willowego Oficerskiej Spółdzielni Budowlano-mieszkaniowej "Sadyba". Od lat 1930. zaczęły powstawać domy jednorodzinne Spółdzielni "Miasta-Ogrodu Czerniaków".

W roku 1927 na Sadybę doprowadzono linię tramwajową, która była bezpieczniejszym rozwiązaniem niż kolejka wilanowska. Dwa lata później powstała pętla tramwajowa z miejscu zasypanej fosy fortecznej. Kolejka i linia tramwajowa funkcjonowały równolegle, mimo że władze miejskie nalegały na likwidację kolejki.

W roku 1935 wschodnią część fortu przecięła ulica Powsińska, wtedy prowadzona jeszcze mostami nad mokrą fosą. W odciętej części fortu urządzono park miejski. Rok później pętlę tramwajową przeniesiono w miejsce obecnej pętli autobusowej.

II wojna światowa

W pierwszych dniach września 1939 roku większość starych fortów, które znajdowały się na przedpolach Warszawy, nie została obsadzona przez polskie wojsko. Dowództwo Obrony Warszawy oparło początkowo obronę na zwartej zabudowie miejskiej, gdyż zabrakło wojska do rozmieszczenia także na fortach.

Atakujący Warszawę Niemcy mieli nadzieję zająć miasto z marszu. Jednakże po intensywnych walkach w dniach 8-10 września wycofali się i przygotowywali do zorganizowanego ataku. 11 września wojska niemieckie zajęły jednak sąsiednie forty VII Zbarż i VIIA Służewiec. Fort IX był już wtedy obsadzony przez jedną kompanią z 360. pułku piechoty. 18 września załogę wzmocniono jeszcze jedną kompanią piechoty. Sytuacja mocno zmieniła się od 21 września wraz z umacnianiem się polskich pozycji i rozszerzaniem linii obrony na zachodnim i południowym przedpolu stolicy. W tym układzie Fort Czerniakowski stał się jednym z kilku wysuniętych punktów oporu pododcinka "Południe".

Załogę fortu tworzyli wtedy żołnierze dwóch kompanii z II batalionu 360. pp oraz Batalionu Ochotniczego im. Ordona. Początkowo w obronie uczestniczyły 1. i 3. kompanie II/360 pp, dowodzone przez ppor. Czesława Chamerskiego i kpt. st. sp. Tadeusza Mąkowskiego. 22 września kompanię Mąkowskiego zastąpiła 3. kompania Batalionu Ochotniczego im. Ordona pod dowództwem por. rez. Jana Pietrzyka. Obok fortu działały także inne polskie punkty oporu, w tym ochotniczy II Batalion "Obrony Warszawy" obsadzający Miasto-Ogród Czerniaków. Jednym z obrońców fortu był także Janusz Kusociński jako dowódca sekcji ciężkiego karabinu maszynowego, który podczas bohaterskiej obrony został ranny.

Szczególnie silny niemiecki atak na fort nastąpił 25 września, w czasie intensywnych działań poprzedzających generalny szturm na Warszawę. Tego dnia fort był cały czas ostrzeliwany przez artylerię, a niemieckie patrole rozpoznawały polskie pozycje. Mimo nacisku przeciwnika Polacy utrzymali obronę, a decydujący szturm odłożono na następny dzień. W tym czasie fort został już odcięty od reszty pozycji pododcinka "Południe" i bronił się w pełnym okrążeniu.

26 września do generalnego szturmu przystąpił niemiecki XIII Korpus Armijny, a zadanie zdobycia fortu otrzymał 72 pułk piechoty z 46 Dywizji Piechoty, wspierany przez pododdziały pionierów. Niemiecki plan przewidywał natarcie frontalne wzdłuż ul. Powsińskiej, obejście obiektu od strony wschodniej oraz atak od zachodu. O świcie rozpoczął się ostrzał artyleryjski, a około godziny 5:00 ruszyły pierwsze natarcia piechoty i pionierów.

Obrona była bardzo zacięta. Polacy dopuścili przeciwnika na bliską odległość, po czym otworzyli ogień z ckm-ów, zadając mu ciężkie straty. Niemieccy pionierzy próbowali sforsować fosę przy użyciu pontonów, ale zostali rozproszeni polskim ogniem. Kolejne próby natarcia również kończyły się niepowodzeniem, a walki przenosiły się do budynków wokół fortu i na jego teren.

Z czasem Niemcom udało się wejść na teren fortu, a następnie rozpocząć wysadzanie jego wnętrza. Wrzucano granaty, świece dymne i mieszanki łatwopalne, co spowodowało pożar i śmierć około 20 polskich żołnierzy, w tym dwóch dowódców plutonów. Mimo dramatycznych warunków obrońcy kontynuowali walkę, a próba wezwania ich do kapitulacji zakończyła się zastrzeleniem niemieckiego parlamentariusza.

Około południa sytuacja stała się beznadziejna. Ranny por. Pietrzyk polecił żołnierzom przebijać się do miasta, sam zaś miał osłaniać odwrót. Brama koszar była jednak częściowo zablokowana i pod ostrzałem, a dalszy opór groził całkowitym zniszczeniem załogi. Około godziny 12:00 obrońcy skapitulowali. Fort zajęły atakujące oddziały niemieckiego 72. pułku piechoty i 88. batalionu pionierów.

Po zdobyciu fortu Niemcy opanowali także Miasto-Ogród Czerniaków, choć nie zdołali przełamać głównej polskiej pozycji przy ul. Chełmskiej. Liczba jeńców podawana w źródłach niemieckich i polskich różni się: według jednych mogło ich być około 475, według drugich w samych koszarach skapitulowało około 60–80 obrońców, a część żołnierzy zdołała się przebić do własnych linii. Obrona Fortu Czerniakowskiego była najbardziej krwawą i dramatyczną walką o warszawskie fortyfikacje.

W czasie II wojny światowej Fort IX służył Niemcom jako magazyn amunicji.

W 1944 roku, w czasie Powstania Warszawskiego, fort został opuszczony przez Niemców 7 sierpnia. Teren zajęli powstańcy dowodzeni przez porucznika Czesława Szczubełka. Oddział "Oaza" z 5. Rejonu V Obwodu Mokotów został zaatakowany na forcie 1 września. Miał miejsce także nalot bombowy Luftwaffe w wyniku którego zniszczone zostały kazamaty koszarowe i zginęło w nich ponad 20 powstańców łącznie z dowódcą. W sumie na forcie i Sadybie zginęło ponad 200 polskich obrońców.

Z czasów wojennych zachowało się bardzo wiele zdjęć wykonanych przez niemieckich żołnierzy i reporterów wojennych.

Pamięć o obrońcach fortu z 1939 i 1944 roku przetrwała po wojnie. Na cmentarzu w Wilanowie spoczywają szczątki 110 poległych żołnierzy i powstańców. Na początku lat 50. umieszczono na ścianie fortu tablicę pamiątkową, a w 1989 roku odsłonięto nową tablicę oraz głaz poświęcony Januszowi Kusocińskiemu i jego udziałowi w obronie fortu. Losy fortu i jego obrońców opisał później Maciej Piekarski w książce "Samotna placówka". W roku 2004 na ścianie fortu odsłonięto tablicę upamiętniającą kpt Szczubełka i powstańców.

Współcześnie

W czasach PRL teren fortu był użytkowany przez wojsko. Początkowo stacjonowali tutaj saperzy, ale dosyć szybko ulokowano w tym miejscu wojska obrony przeciwlotniczej. W tym czasie kompletnie splantowano wały forteczne. W roku 1973 obiekt wpisano do rejestru zabytków. W latach 1980. fort był magazynem oddziałów samochodowych, a od roku 1988 zorganizowano tutaj magazyn starego sprzętu wojskowego na potrzeby Muzeum Wojska Polskiego.

Dawna kolejka wilanowska funkcjonowała w okrojonym zakresie jeszcze po wojnie. Ostatecznie w 1971 roku linię całkowicie zlikwidowano. Wschodnia część ulicy Okrężnej to ślad po dawnej drodze omijającej fort, którą to drogą do końca swojego istnienia jeździła kolejka. Współcześnie postawiono tam pomnik kolejki wilanowskiej w postaci lokomotywy parowej z tabliczką przystanku Fort Sadyba. Dwa lata po zamknięciu kolejki zlikwidowano także linię tramwajową do pętli Sadyba, a w to miejsce powstała pętla autobusowa.

W 1993 roku na wschodniej części pozostałości fortu, tej oddzielonej ulicą Powsińską, oficjalnie otarto Park im. Czesława Szczubełka.

Od roku 1993 siedzibę miało tutaj Muzeum Katyńskie, które w roku 2009 przeniesiono do głównego gmachu Muzeum Wojska Polskiego, a od roku 2015 ma własną siedzibę w kaponierze Cytadeli Warszawskiej.

Z czasem muzealny magazyn przekształcono w samodzielną placówkę muzealną. Tak powstało w 2000 roku Muzeum Polskiej Techniki Wojskowej, które funkcjonuje na forcie obecnie. Początkowo ekspozycja była dość skromna i miała charakter bardziej magazynowy, jednak z czasem zaczęto ją systematycznie porządkować i udostępniać publiczności. W zbiorach znalazły się m.in. czołgi, transportery opancerzone, artyleria, samoloty oraz sprzęt radiotechniczny - zarówno produkcji polskiej, jak i zagranicznej używanej przez Wojsko Polskie. W ostatnich latach pojawiały się plany reorganizacji i przeniesienia części zbiorów w związku z otwarciem nowej siedziby Muzeum Wojska Polskiego na Cytadeli Warszawskiej, co może wpłynąć na przyszłość i formę ekspozycji tego oddziału. Część eksponatów została tam już przetransportowana.

Z pierwotnych struktur fortu zachowane są koszary oraz duża część fosy, a także relikty stalowego mostu przez fosę. Nie zachowały się wały ani schrony na wałach.

Zwiedzanie

Fort jest obecnie siedzibą Muzeum Polskiej Techniki Wojskowej, oddziału Muzeum Wojska Polskiego. Wystawy muzealne prezentują ponad 200 sztuk broni pancernej, artylerii, sprzętu inżynieryjnego, środków łączności oraz lotnictwa. Można zwiedzać ekspozycje plenerowe oraz zabytkowe wnętrza koszar z wystawami. Godziny otwarcia do sprawdzenia na stronie muzeum muzeumptw.pl. Przy muzeum działa prężnie koło wolontariatu pomagające w remontach i utrzymaniu zabytkowego sprzętu pancernego i łączności.