Zanim w Zegrzu zagościły wojska rosyjskie teren ten był własnością Radziwiłłów, a wcześniej Krasińskich. Od XVIII wieku istniał tutaj kościół katolicki ufundowany przez hrabiego Krasińskiego. Po rozpoczęciu budowy twierdzy zlikwidowano istniejącą tutaj parafię katolicką, a w miejscu kościoła pobudowano świątynię prawosławną. W ramach zadośćuczynienia władze rosyjskie ufundowały nowy kościół w Woli Kiełpińskiej, gdzie przeniesiono zegrzyńską parafię.
Projekt budowy zegrzyńskiej cerkwi wykonali inż. Rakint oraz kpt. inż. Lebiedyński. Prace zatwierdzone w 1894 roku, rozpoczęto rok później a ukończono wiosną 1899 roku. Świątynia uzyskała nowy bizantyjski wystrój typowy dla budownictwa prawosławnego. Posiadała charakterystyczną kopułę oraz wieżę z dzwonnicą. Cerkiew została konsekrowana i otrzymała wezwanie św. Piotr i Pawła.
Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości świątynia stała się kościołem katolickim już w 1919 roku. Na przebudowę i modernizację obiektu trzeba było poczekać do roku 1932. Wtedy to ks. mjr. Żółtowski pozyskał środki, które pozwoliły na rozpoczęcie prace budowlanych zakończonych w 1935 roku. Kościół zyskał nowe kolumny prze wejściem, przebudowano kopułę oraz zniknęła charakterystyczna dzwonnica - w jej miejsce powstały dwie małe wieże. Całość wykonano wg. projektów przygotowanych przez Edgara Norwerth’a.
W czasie II Wojny Światowej kościół został poważnie uszkodzony w wyniku ostrzału artyleryjskiego w 1944 roku. Po wojnie świątynia nie została odbudowana. W latach 60-tych XX w. kościół był regularnie dewastowany, a w roku 1987 wojsko ostatecznie wysadziło ruiny kościoła.
Dopiero w 1999 roku rozpoczęto budowę nowego kościoła, w miejscu poprzednich świątyń. W wystroju kościoła zachowano nieliczne fragmenty starego obiektu - kolumnę, chrzcielnicę oraz fragment schodów.
Obecnie jako parafia Zegrze funkcjonują dwie świątynie - Parafia Wojskowa pw. św. Gabriela Archanioła w Zegrzu oraz Parafia pw. Świętego Antoniego z Padwy w Woli Kiełpińskiej.
Cerkiew garnizonowa w Twierdzy Zegrze na starych pocztówkach
Cerkiew garnizonowa w Twierdzy Zegrze na starych pocztówkach
fot.1-4. Świątynia jako cerkiew garnizonowa.
fot.5. Świątynia w trakcie przebudowy na kościół katolicki.
fot.6. Świątynia jako kościół katolicki, już po przebudowie.
fot.7. Świątynia jako kościół katolicki, już po przebudowie, ze zbiorów Centralnego Archiwum Wojskowego - Wojskowego Biura Historycznego.
Materiał Izby Pamięci w Serocku na temat kościoła w Zegrzu.
Opracowano na podstawie:
- Historia kościoła i Parafii na parafia-zegrze.pl.
- Izba Pamięci w Serocku - Kościół w Zegrzu – świątynia o wielu obliczach.
- Centralne Archiwum Wojskowe - Wojskowe Biuro Historyczne - I.371.1.459.