Fort IIA Twierdzy Warszawa, nazywany też Fortem Babice albo Fortem Radiowo, powstał w latach 1883-1888 w ramach budowy zewnętrznego pierścienia fortyfikacji twierdzy. Był to jeden z czterech planowanych fortów wysuniętych przed główny pierścień obronny twierdzy.

Oznaczenie "IIA" nie było przypadkowe. Litera "A" wskazywała, że obiekt został wysunięty przed zasadniczą linię fortów i miał wzmacniać szczególnie ważny odcinek obrony. Fort umieszczono na zachodniej granicy Warszawy, poza jej granicami administracyjnymi. Przedpole było płaskim, podmokłym terenem graniczącym z Puszczą Kampinoską.

Fort zaprojektowano na zasadach typowych dla ówczesnych fortyfikacji rosyjskich w Warszawie, chociaż ostateczny kształt nie jest kalką innych fortyfikacji. Dzieło ma narys z dwoma czołami i dwoma barkami, a także kleszczowo załamaną szyją. Przed czołem powstał mały rawelin skrywający kaponierę skarpową broniącą całej fosy czołowej. Na barkach także powstały ceglane kaponiery. Rozwiązanie to jest nietypowe, gdyż fort umieszczono na terenach podmokłych i siłą rzeczy otoczony został szeroką, mokrą fosą. A w tego typu fortach rzadko stosowano kaponiery do obrony fosy.

W centralnej części fortu wybudowano ceglane koszary szyjowe połączone poterną z wałem i dalej z czołową kaponierą. Na wałach powstało także kilka schronów pogotowia z małymi magazynami amunicyjnymi oraz poternami prowadzącymi pod wałem w stronę kaponier barkowych.

W szyi fortu nie wybudowano kaponiery, co także jest nietypowe dla ówczesnych fortyfikacji. Postawiono tam nietypowy most zwodzony w postaci wysuwanej konstrukcji.

Prawdopodobnie, tak inne fortyfikacje w Warszawie, obiekt ten powstał jako dzieło dwuwałowe, czyli posiadający zewnętrzny wał dla piechoty oraz wyższy, wewnętrzny wał dla artylerii. Rozwiązanie to wynikało z doświadczeń wojny rosyjsko-tureckiej 1877–1878, gdzie turecka piechota skutecznie broniła się na fortyfikacjach bez udziału silnej artylerii. Jednocześnie rosyjscy projektanci nie chcieli zrezygnować z budowy silnych fortów artyleryjskich, co doprowadziło do powstania tego typu konstrukcji. Co ciekawe także pruskie fortyfikacje przebudowywano w podobny sposób. Jednakże po kilku latach okazało się, że to rozwiązanie było błędem. W ramach modernizacji twierdzy likwidowano podział na dwa wały i jednocześnie wyprowadzano ciężką artylerię na zapole fortów. Tak też stało się z fortem IIA.

W ramach modernizacji twierdzy konieczne było także wzmocnienie ceglanych umocnień, gdyż nowoczesna artyleria była w stanie skutecznie zniszczyć istniejące obiekty. Dzieła przebudowywana zamieniając schrony bojowe na obiekty betonowe, albo wzmacniając ich stropy betonem. Nie wiemy jaki zakres prac wykonano na tym forcie.

Na dalszy los warszawskich fortyfikacji największy wpływ miał wynik wojny rosyjsko-japońskiej przegranej przez rosyjskie imperium w 1905 roku. W efekcie następujących po klęsce zmian, reform całego wojska oraz braku funduszy, w roku 1909 postanowiono przesunąć planowane linie obrony przed pruskim atakiem w głąb Rosji. Wiązało się to z likwidacją fortyfikacji na terenie współczesnej Polski, na linii Wisły i Narwi. Budowane olbrzymim nakładem kosztów twierdze przeznaczono do rozbiórki, a jedynie fortyfikacje w Modlinie (Twierdza Nowogeorgijewsk) miały zostać rozbudowane. W Warszawie forty rozbrojono, ale do ich fizycznej rozbiórki przystąpiono dopiero w roku 1913. Na forcie IIA do prac tych chyba jednak nie przystąpiono, albo wykonano je tylko częściowo. Obecnie jest to obiekt zachowany najlepiej ze wszystkich warszawskich fortyfikacji.

Wielka Wojna

Podczas I wojny światowej wojska niemieckie dotarły do Warszawy na początku sierpnia 1915 roku. Większe walki trwały na przedpolach miasta, ale już nie w rejonie umocnień twierdzy.

Na południowych liniach obronnych Warszawy Niemcy pojawili się 4 sierpnia nad ranem. Krótkie ale intensywne walki trwały wieczorem, wspierane były ogniem niemieckiej artylerii. Następnego dnia okoliczne forty były już w rękach niemieckich. Na terenie umocnień znaleziono tylko kilka starych armat, nie było żadnego nowoczesnego uzbrojenia. W niemieckich wspomnieniach możemy przeczytać, że co prawda forty nie były nowoczesne, ale mogły być przez Rosjan skutecznie bronione przez długi czas, gdyby tylko zostały przygotowane i odpowiednio obsadzone wojskiem.

Rosjanie opuścili miasto w nocy z 4 na 5 sierpnia i oddali umocnienia w zasadzie bez poważniejszej walki. Zdołali wysadzić mosty na Wiśle i być może fragmenty umocnień. Uciekając z Warszawy na praską stronę Wisły zrabowali miasto, to co dali radę wywieźć bez wcześniejszego przygotowania. Zza rzeki jeszcze przez kilka dni ostrzeliwali miasto, podczas gdy za wojskiem uciekali jeszcze rosyjscy cywile.

Okres międzywojenny

W okresie międzywojennym teren fortu przestał pełnić rolę ściśle obronną. Od 1922 roku na przedpolu umocnień znalazła się Transatlantycka Centrala Radiotelegraficzna, znana jako Radiostacja Babice. Maszty nadawcze o wysokości 126m, w liczbie 10 sztuk, wybudowano na odcinku ok. 4km, a całość obiektu ulokowano na działce o powierzchni ponad 460ha. Był to jeden z najważniejszych obiektów łączności dalekiego zasięgu w II Rzeczypospolitej, a jednocześnie jeden z najnowocześniejszych tego typu obiektów na świecie. Radiostacja składała się ze stacji nadawczej umieszczonej właśnie obok fortu IIA, ze stacji odbiorczej w Grodzisku Mazowieckim oraz z Centralnego Biura Operacyjnego w Warszawie. Uroczyste otwarcie radiostacji, która nadawała już od ponad miesiąca, odbyło się 17 listopada 1923 roku. Kompleks szybko stał się jednym z najbardziej rozpoznawalnych symboli nowoczesnej polskiej techniki międzywojennej. W 1938 rok uruchomiono na forcie nadajniki Polskiego Radia, które transmitowały audycje dla Polonii.

Osobą, która miała wielki wpływ na zabudowę okolic fortu był pułkownik Ignacy Boerner, który od 1929 roku, przez wiele lat był Ministrem Poczty i Telegrafu. Jego staraniami w 1932 roku powołano do życia Towarzystwo Popierania Budowy Własnych Domów Pracowników Łączności. Dzięki kompleksowym działaniom pozyskano niewykorzystany teren pozostały po budowie Radiostacji Babice o powierzchni ponad 50ha. Zaplanowano na nim całe osiedle, łącznie z pozyskaniem funduszy, kredytami z Banku Gospodarstwa Krajowego i gotowymi projektami drewnianych i murowanych domów. Teren podzielono na prawie 300 działek. Wkrótce powstało tutaj osiedle nazwane Pierwsze Osiedle Łączności. W sumie powstały cztery takie osiedla oraz kolonia domów Stowarzyszenia Bratnia Pomoc Uczestnikom Walk o Niepodległość. Z czasem na cześć pomysłodawcy przyjęto w 1936 roku nazwę Osiedle Boernerowo.

W 1932 wybudowano także dwa bloki mieszkalne dal pracowników stacji nadawczej. Powstały one w stylu modernizmu, a zachowane są do naszych czasów i wpisane są do rejestru zabytków. Obecnie mieszczą się od adresem Radiowa 26 i Radiowa 27, przy północnej granicy fortu.

II wojna światowa

W pierwszych dniach września 1939 roku atakujący Warszawę Niemcy mieli nadzieję zająć miasto z marszu. Jednakże po intensywnych walkach w dniach 8-10 września wycofali się i przygotowywali do zorganizowanego ataku. W tym czasie zakończyła nadawanie Radiostacja Babice.

Terenu Fortu IIA Babice we wrześniu 1939 roku fortu broniły oddziały 3. Batalionu 26. Pułku Piechoty posiadające trzy armaty przeciwpancerne oraz 5. Bateria 54. Pułku Artylerii, dowodzone przez mjr. Jacka Decowskiego. Na forcie składowano wtedy amunicję i sprzęt bojowy. Oddziały niemieckie z czołgami pojawił się w tym terenie już 12 września. Po ciężkich walkach Niemcy opanowali Osiedle Boernerowo w nocy z 25 na 26 września 1939 roku. Dowodzący obroną Decowski zdecydował się na kontratak, za co później otrzymał Krzyż Srebrny Orderu Virtuti Militari. Momentami dochodziło do walk wręcz, ale ostatecznie z powodu braku amunicji dowódca zdecydował się skapitulować. 27 września fort zajęły oddziały niemieckiej 19. Dywizji Piechoty. Niemieccy dowódcy nie wierzyli iż fortu broniły tak skutecznie tak małe polskie siły.

W czasie okupacji niemieckiej radiostację wykorzystano do celów wojskowych. Służyła między innymi do utrzymywania łączności z okrętami podwodnymi Kriegsmarine.

16 stycznia 1945 roku wycofujący się Niemcy wysadzili wszystkie wieże antenowe oraz zabudowania techniczne radiostacji. Z dawnego zespołu pozostały jedynie fragmenty.

Czasy PRL

Po zakończeniu II wojny światowej cała okolica pozostawała w rękach Wojska Polskiego. Teren między fortami II Wawrzyszew, IIA Babice oraz III Blizne oraz miedzy Fortem Bema zabudowano nowym lotniskiem wojskowym. Wokół powstały liczne inne obiekty militarne, łącznie z powstałą Wojskową Akademia Techniczną. Sam Fort IIA i jego otoczenie pozostawały w rękach Wojska Polskiego aż do czasów nam współczesnych. Obiekt był niedostępny dla cywil i wszedł w długi okres użytkowania wojskowego.

W realiach PRL okolice Radiowa były związane z wojskami radiotechnicznymi. 4 Batalion Radiotechniczny, czyli 4 brt, został sformowany 20 czerwca 1974 roku jako pododdział Wojsk Radiotechnicznych Sił Zbrojnych PRL. Jednostka otrzymała numer JW 2471 i była częścią systemu rozpoznania radiolokacyjnego przestrzeni powietrznej. Bataliony radiotechniczne miały za zadanie wykrywanie sytuacji w powietrzu i przekazywanie danych do odpowiednich stanowisk dowodzenia. 4 brt utworzono na bazie posterunków radiolokacyjnych w Druchowie, Łagunach, Białej Podlaskiej i Pacewie. Obecność tej jednostki pokazuje, że dawny teren forteczny i jego sąsiedztwo zachowały znaczenie militarne również w drugiej połowie XX wieku. Jednostka zajmowała tereny fortu jak też i przedpola.

Od lat 1970. na terenie jednostki wojskowej funkcjonował basen kąpielowy zorganizowany w dawnym basenie służącym za zbiornik do chłodzenia przedwojennej radiostacji. Basen był dostępny także dla cywili aż do końca lat 1980. Ostatecznie został rozebrany w roku 2007.

W latach 1970. i 1980. w okolicy fortu, na zapolu i na południe od obiektu, zaczęły powstawać ogródki działkowe ROD Radiowo Fosa I, II, III. Wojskowy Rejonowy Zarząd Kwaterunkowo-Budowlany przygotował teren na skraju poligonu WAT, wytyczył działki, a następnie przydzielono je oficerom i pracownikom cywilnym garnizonu warszawskiego. Podobnie działo się na wielu innych obiektach pofortecznych w Warszawie i okolicach Modlina. Ogródki niestety zajęły także część terenu fortu.

Współcześnie

Batalion radiotechniczny rozformowano w 2001 roku. Wtedy to okolice fortu zostały w dużej części opuszczone przez wojsko, zlikwidowano większość zabudowań. Nie dotyczy to jednak samych koszar Fortu IIA, które nadal pozostają obiektem wojskowym, niedostępnym dla zwykłego zwiedzania. Jednocześnie fort uchodzi za jeden z najlepiej zachowanych fortów Twierdzy Warszawa.

Dawne tereny wojskowe graniczą i są częścią kompleksu leśnego oraz Rezerwatu Łosiowe Błota. Agencja Mienia Wojskowego, wbrew staraniom leśników, sprzedała teren deweloperowi, który postanowił wybudować tutaj osiedle mieszkaniowe. Sprawa nie zakończyła się, do akcji wkroczyło Ministerstwo Środowiska, prokuratura i sąd. Dopatrzono się wielu nieprawidłowości i zapadły w tej sprawie wyroki skazujące. Ale temat nie został zamknięty.

Na pozostałym terenie znajdują się aktualnie: Wojskowy Dozór Techniczny, Centrum Reagowania Epidemiologicznego Sił Zbrojnych RP, Centralny Ośrodek Analizy Skażeń i Drukarnia Wydawnictw Specjalnych SGWP. Tereny poforteczne sąsiadują także z Lotniskiem Warszawa-Babice.

Po Transatlantyckiej Centrali Radiotelegraficznej zachowały się relikty rozrzucone na obszarze Lasu Bemowskiego i okolic Babic. Pozostałości dawnej radiostacji zostały wpisane do rejestru zabytków w 2017 roku.

Zwiedzanie

Fort jest zamknięty i niedostępny do zwiedzania.