Twierdza Modlin to jedno z najważniejszych strategicznie miejsc w Polsce, położone u zbiegu Wisły, Narwi i Bugu. Jej militarne znaczenie dostrzegano już w średniowieczu. W czasach nowożytnych, podczas potopu szwedzkiego w 1655 roku, Mazowsze zorganizowało tu obóz pospolitego ruszenia. W czasach stanisławowskich zauważono potrzebę umocnienia tego obszaru, lecz budowy nie podjęto. Decydujący etap rozwoju nastąpił w epoce napoleońskiej.

Twierdza Modlin to jedno z najważniejszych strategicznie miejsc w Polsce, położone u zbiegu Wisły, Narwi i Bugu. Jej militarne znaczenie dostrzegano już w średniowieczu. W XI wieku, za panowania dynastii Piastów, w pobliskim Zakroczymiu powstał warowny gród mający strzec tego ważnego obszaru.

W czasach nowożytnych, podczas potopu szwedzkiego w 1655 roku, Mazowsze zorganizowało tu obóz pospolitego ruszenia. Utworzono oszańcowane stanowiska artyleryjskie oraz fosę, które miały chronić przeprawy przez Wisłę i Narew (czasami nazywaną w tym miejscu Bugonarwią). Przez dziesięć dni polskie oddziały skutecznie blokowały przeprawę wojsk szwedzkich pod Nowym Dworem. Po odwrocie Polaków Szwedzi zbudowali w tym miejscu własny ufortyfikowany obóz – tzw. Bugskansen.

W czasie wielkiej wojny północnej miejsce to zostało dodatkowo ufortyfikowane przez wojska saskie pod dowództwem feldmarszałka Adama von Steinaua. W czasach stanisławowskich zauważono potrzebę umocnienia tego obszaru, lecz mimo opracowania w 1794 roku planów twierdzy „Zakroczym” przez rosyjskiego generała Pietra Suchtelena, budowy nie podjęto.

1806-1807

W 1806 roku Napoleon prowadził wojnę z tzw. Iv Koalicją Antyfrancuską, w której Francja stoczyła wojnę z Prusami, a następnie z Rosją. Po klęsce Prus pod Jeną i Auerstedt wojska francuskie rozpoczęły marsz przez ziemie polskie i dotarły aż nad Wisłę, a pod koniec roku głównym przeciwnikiem stał się cesarz Rosji Aleksander I, którego armia koncentrowała się nad Łyną i Pasłęką. Napoleon dążył do zniszczenia sił rosyjskich w szybkich manewrach, jednocześnie blokując Wielką Brytanię gospodarczo.

Późną jesienią 1806 roku Napoleon Bonaparte stacjonował w Poznaniu, skąd dowodził swoją „Wielką Armią”. Koncentrował się na przygotowaniach do dalszych działań przeciwko Rosji, jednocześnie organizując administrację na nowo zajętych terytoriach. W Poznaniu cesarz opracowywał strategię kampanii zimowej 1806–1807, rozdzielając siły na różne kierunki i zapewniając im zaplecze logistyczne, w tym magazyny żywności i punkty oporu na Wiśle. Tam też wydał rozkaz, który zapoczątkował budowę twierdzy w Modlinie. 1 grudnia 1806 roku nakazał ufortyfikowanie przyczółków w Wyszogrodzie, Serocku, Modlinie i na Pradze. Decyzja ta wynikała z strategicznego znaczenia miejsca, w którym Narew wpada do Wisły – Modlin znajdował się na skrzyżowaniu ważnych dróg i umożliwiał kontrolę nad komunikacją z Warszawą i głębią Polski. Napoleon sam podkreślał, że „kto posiada Warszawę, Modlin i Serock, włada całą Polską”, co pokazuje, jak ważną rolę przypisywał tym punktom.

Jeszcze w tym samym miesiącu tereny Modlina i okolic były świadkami ważnych bitew. Korpus Davouta sforsował Wkrę w nocy z 23 na 24 grudnia pod Czarnowem, przełamując umocnienia dywizji Ostermanna-Tołstoja i zmuszając Rosjan do odwrotu w kierunku Nasielska. 26 grudnia pod Pułtuskiem V Korpus Lannesa i dywizja Gudina starły się z 45-tysięczną armią Bennigsena. W burzy śnieżnej i błocie bitwa zakończyła się bez rozstrzygnięcia, ale Rosjanie wycofali się nocą, ponosząc ciężkie straty (ok. 3500-5000). Tego samego dnia pod Gołyminem siły Golicyna i Dochturowa (17 tys. żołnierzy) broniły się przed przeważającymi oddziałami Murata, Augereau i Davouta. Dzięki bagnom i lasom Rosjanie zdołali się przebić do Makowa, tracąc ok. 1000 ludzi i 10 dział. Przemęczona armia napoleońska otrzymała wyczekiwany rozkaz odpoczynku w obozach pod Warszawą, chociaż nie był to jeszcze koniec tej zimowej wojny.

Traktaty pokojowe podpisane w Tylży w lipcu 1807 roku dały nam Księstwo Warszawskie, chwilowy spokój i czas na budowę twierdzy.

1807-1812

Początkowo planowano, że twierdza w Modlinie będzie tymczasowym przyczółkiem z magazynami żywności, zlokalizowanym na dwóch kępach u ujścia Narwi do Wisły. Rozkaz zaprojektowania i wybudowania umocnień otrzymał szef inżynierii „Wielkiej Armii”, francuski generał‑inżynier François de Chasseloup‑Laubat. Podczas rozpoznania terenu generał zauważył, że lepszą lokalizacją będzie wysoki brzeg nad Wisłą i Narwią obok wsi Modlin, co spowodowało przeniesienie planowanej budowy na miejsce, gdzie dziś stoi twierdza. Realizację rozkazu wydanego 1 grudnia 1806 roku rozpoczęto od razu, chociaż zasadnicze prace projektowe wykonano wiosną 1807 roku, a pierwsze docelowe umocnienia zaczęto wznosić dopiero później. W roku 1810 przekształcono planowaną bazę zaopatrzeniową w obóz warowny. Prace prowadzone były pod kierunkiem francuskiego inżyniera Jean-Baptiste Mallet de Grandville (Jan Chrzciciel de Grandville Malletski).

W 1809 roku, podczas wojny polsko-austriackiej, Warszawa padła łupem Austriaków, którzy wkroczyli do miasta po nierozstrzygniętej bitwie pod Raszynem. W wyniku późniejszych negocjacji armia Księstwa Warszawskiego, pod dowództwem księcia Józefa Poniatowskiego, opuściła nieufortyfikowaną stolicę 23 kwietnia i wycofała się na północ w stronę Serocka i Modlina. Austriacy kontrolowali Warszawę od końca kwietnia do 29 lipca 1809 roku – łącznie trzy miesiące. Twierdza Modlin stała się kluczowym azylem dla wojsk Poniatowskiego. Polskie oddziały (ok. 20 tys. żołnierzy) zajęły Modlin, wykorzystując bastionowe umocnienia i artylerię do blokady przepraw przez rzeki. Twierdza, choć nieukończona, umożliwiła przegrupowanie i utrzymanie terenu do czasu wycofania się wojsk austriackich latem 1809 roku.

W 1812 roku, w szczytowym momencie, przy budowie zatrudnionych było nawet 19 tysięcy ludzi – żołnierzy, rzemieślników i chłopów z okolicznych wsi. Powstały bastionowe obwarowania wewnętrzne (są to dzisiejsze wały cytadeli, wokół koszar obronnych), trzy wysunięte korony (z których tylko korona utracka została częściowo zrealizowana) oraz umocnienia na przedmościach kazuńskim, nowodworskim i na Wyspie Szwedzkiej. Fortyfikacje, głównie ziemne, ziemno-drewniane jedynie z elementami ceglanymi, wzorowano na nowoczesnej francuskiej myśli wojskowej. Pracami kierowali wtedy przyszli generałowie Prądzyński i Kołaczkowski, którzy nie ukończyli jeszcze 20 lat. Niestety koszt budowy twierdzy był olbrzymi i tragicznie odbił się na stanie finansów Księstwa Warszawskiego.

1812-1813

Podczas kampanii 1812 roku twierdza miała wspierać działania wojsk francuskich wraz z fortyfikacjami w Serocku, Pradze i Zamościu. Szybkie postępy ofensywy na Moskwę doprowadziły jednak do wstrzymania budowy w sierpniu 1812 roku. Po klęsce Napoleona i odwrocie „Wielkiej Armii” wznowiono prace zimą, przygotowując Modlin do obrony. 5 lutego 1813 roku rozpoczęło się oblężenie przez 10-tysięczne siły rosyjskie generała Iwana Paskiewicza. Garnizon liczył 5230 żołnierzy, głównie Polaków, ale także Francuzów, Sasów i Wirtemberczyków. Początkowo dowodził nim generał Franciszek Ksawery Kossecki, a później generał Herman Wilhelm Daendels. Twierdza skutecznie blokowała rosyjskie oddziały operujące na tyłach frontu Księstwa Warszawskiego, którego główne siły walczyły pod dowództwem księcia Józefa Poniatowskiego w Niemczech.

Pomimo braku odsieczy i klęski Napoleona pod Lipskiem w październiku 1813 roku, obrońcy wytrwali niemal 11 miesięcy. Zmęczeni, przy wysokich stratach (prawie połowa stanu wyjściowego) i bez amunicji, skapitulowali dopiero 1 grudnia 1813 roku (według niektórych źródeł – 25 grudnia). Kapitulację przyjął rosyjski generał Piotr Kleinmichel, który latem zastąpił Paskiewicza. Wielomiesięczna obrona Modlina potwierdzała słuszny wybór Napoleona, który prawidłowo ocenił możliwości strategiczne tego miejsca.

220 lat historii Twierdzy Modlin

Sam rozkaz budowy z grudnia 1806 roku stał się podstawą długotrwałego projektu, który przekształcił Modlin w jedną z największych i najważniejszych twierdz w Europie XIX wieku. Choć pierwotnie zakładał on tylko tymczasowy przyczółek, to późniejsze decyzje francuskie i potem rosyjskie doprowadziły do rozbudowy kompleksu na skalę ogromną, obejmującą główne miasto‑twierdzę oraz liczne fortyfikacje okalające okolice Nowego Dworu Mazowieckiego. W ten sposób rozkaz wydany przez Napoleona w Poznaniu stał się początkiem dzieła fortyfikacyjnego, którego ślady można oglądać do dziś, a jednocześnie miał wpływ nawet na polskie wojsko z czasów współczesnych.

W chwili pisania tego artykułu rozpoczyna się rok 2026, a to oznacza, że będziemy świętowali 220 lat historii Twierdzy Modlin.

Z tych najstarszych obiektów w Twierdzy Modlin przetrwało do naszych czasów kilka ceglanych elementów fortyfikacji:

• Działobitnia Napoleona zwana też Redutą Napoleona lub Działobitnią Kołaczkowskiego - jedyna wybudowana na terenie twierdzy, piętrowa, kwadratowa działobitnia artyleryjska. Dawniej otoczona własną fosą, być może kiedyś z kaponierami w przeciwskarpie.
• Brama Północy (Brama Płocka / Brama Księstwa Warszawskiego) - drugi z najstarszych elementów twierdzy, wybudowana w roku 1811. W czasach rosyjskiej modernizacji przebudowana na działobitnię.
• Prochownia na trzecim bastionie - jedna z prochowni przed murami cytadeli, później gruntownie przebudowywana w czasach rosyjskich.
• Kazamaty wokół współczesnego WAK (Wojskowa Administracja Koszar) pochodzą z czasów napoleońskich. Pierwotnie zabudowa przegradzała naturalny wąwóz prowadzący do wnętrza twierdzy. Później była przebudowana, ale nadal można rozpoznać, które fragmenty pochodzą z najstarszych czasów.
• Zabudowa wokół poterny prowadzącej spod wieży czerwonej do elewatora.