Modlin - zewnętrzny pierścień fortów

W 1909 roku zmieniono koncepcję obrony zachodniej części Rosji - twierdzę w Warszawie i w Zegrzu przeznaczono do likwidacji, a twierdzę w Modlinie postanowiono rozbudować aby broniła się jak najdłużej. W latach 1912-15 powstał wokół Modlina drugi pierścień fortów (od IX do XVIII) wraz z dziełami pośrednimi (od D-1 do D-10). Tylko nieliczne z tych obiektów zostały ukończone do czasu rozpoczęcia wojny, a części nie wybudowano.

Modlin forty zewnetrzne

W latach 1912-15 w pobliżu miejscowości Brody powstała grupa forteczna Carski Dar, składająca się z fortu, koszar, tradytora i punktu oporu. Przez środek grupy fortowej przebiegała linia Kolei Nadwiślańskiej.

W 1909 roku nastąpiły znaczące zmiany w rosyjskim wojsku. Powstała nowa koncepcja obrony zachodniej granicy cesarstwa, w wyników której obronę planowano przenieść w głąb kraju. Nowy Minister Wojny wydał rozkaz zniszczenia umocnień m.in. Warszawy i Zegrza. Twierdza Modlin natomiast miała być rozbudowana i pełnić rolę punktu oporu do czasu nadciągnięcia odsieczy z głębi Rosji. W 1912 roku rozpoczęto budowę drugiego, zewnętrznego pierścienia fortów wokół Modlina. Nowe dzieła otrzymały numerację od IX do XVIII oraz dzieła pośrednie od D-1 do D-10. Jednocześnie przystąpiono do kolejnej modernizacji starych fortów. Nowe umocnienia powstawały głównie wg. planów fortów standardowych Wieliczki oraz Bujnickiego. Wybudowano także grupy fortowe bazujące na projektach inż. Bujnickiego - Janówek, Goławice oraz Carski Dar.

Grupa fortowa Bujnickiego (GF1908/12) to samodzielny ośrodek oporu składający się z kilku dzieł wybudowanych na głównej pozycji obrony. Składał się z fortu głównego (często był to stary fort artyleryjski), fortów pomocniczych (fortów pośrednich lub punktów oporu), baterii artyleryjskich i koszar obronnych. Wszystko połączone było ze sobą rowem fortecznym, zasiekami i elementami fortyfikacji polowej.

W latach 1912-15 w pobliżu miejscowości Brody powstała grupa fortowa Carski Dar składająca się z następujących elementów:

Całość otoczono częściowo rowem fortecznym a zasiekami z drutu kolczastego. Przez środek grupy biegła linia Kolei Nadwiślańskiej. W okolicznych lasach dodatkowo powstały liczne ziemne umocnienia, okopy, transzeje i stanowiska dla armat.

Fort XV (XVa) powstał na północ od torów kolejowych jako główne dzieło grupy fortowej. Wybudowano go na podstawie standardowego fortu Bujnickiego z 1910 roku, czyli jednowałowy fort o narysie trójkąta, otoczony suchą fosą. Fosa w części szyjowej łączyła się z rowem grupy fortowej. Zasadniczą częścią fortu była podwalnia - duży schron umieszczony pod nasypem wału czołowego. Na stropie podwalni powstały betonowe stanowiska strzeleckie dla piechoty, małe schrony oraz miały powstać dwie pancerne kopuły obserwacyjne. Na wale w barkach fortu miały być umieszczone dwie pancerne kopuły dla szybkostrzelnych działek. Niestety żaden pancerz nigdy nie dotarł do fortu - zabrakło na to czasu. Fosa czołowa fortu broniona była z centralnie umieszczonej kaponiery, połączonej z podwalnią za pomocą poterny. Także szyja posiadała własną kaponierę połączoną z wnętrzem fortu. W forcie tym, który był najbardziej narażony na bezpośredni ostrzał nie było koszar. Schronieniem dla załogi były szerokie chodniki podwalni wyposażone w składane prycze. Bezpośrednio na zapolu fortu wybudowano ziemny rawelin, pełniący rolę tradytora. Teren przed fortem miał być zaminowany. Obecnie fort jest stale wykorzystywany przez wojsko i jest niedostępny.

Fort XV, stan na rok 2006

Fort XV, stan na rok 2006

Koszary dla załogi fortu wybudowano na lewej flance grupy fortowej, jako pojedynczy, wolnostojący obiekt. Zaprojektowane zostały aby pomieścić pół kompanii piechoty czyli ok. 80-100 żołnierzy. Był to jednocześnie ośrodek oporu otoczony wałem ze stanowiskami ckm. Dzieło posiadało do obrony niewielką kaponierę szyjową. Koszary znajdują się obecnie poza terenem wojskowym i można zwiedzać je bez przeszkód.

Koszary lewej flanki, stan na rok 2006

Koszary lewej flanki, stan na rok 2006

Tradytor lewej flanki grupy fortowej wybudowano kilkaset metrów w na południe od koszar w stronę torów kolejowych. Jest to wolnostojące, pojedyncze dzieło osłonięte przebiegającą wokół całej grupy fosą. Na stropie tradytora zaplanowano umieszczenie pancernej kopuły artyleryjskiej. Niestety nie dotrwała ona do naszych czasów, być może nie została ostatecznie zamontowana. Obecnie tradytor znajduje się poza terenem wojskowym i można zwiedzać go bez przeszkód.

Tradytor lewej flanki, zdjęcia z roku 2006 oraz z roku 2016

Tradytor lewej flanki, zdjęcia z roku 2006 oraz z roku 2016

Punkt oporu (fort XVb) powstał po drugiej stronie torów kolejowych, na prawej flance grupy fortowej. Dzieło to posiada narys pięcioboku, zostało otoczone fosą i wałem połączonym z rowem grupy fortowej. Składa się z tradytora i kaponiery połączonych poterną. Kaponiera służyła do obrony fosy a tradytor do ostrzału przedpola. Na wale powstały stanowiska strzeleckie z betonowym przedpiersiem oraz schrony pogotowia. W okresie międzywojennym do tradytora dobudowano fragment schronu oraz umieszczono na stropie pancerną kopułę obserwacyjną. Obecnie fort jest użytkowany przez wojsko i jest niedostępny do zwiedzania.

fot.1. i 2 Punkt oporu prawej flanki - poterna łącząca tradytor z podwalnią, na górze ława strzelecka. Niemieckie zdjęcia z 1915 roku
fot.3 Punkt oporu prawej flanki - tradytor, niemieckie zdjęcie z 1939 roku, ledwie widoczna pancerna kopułka na stropie

Budowę grupy fortowej zakończono tuż przed niemieckim atakiem w 1915 roku, a jeszcze rok wcześniej zaawansowanie budowy było na poziomie ok. 50%. Część budowli powstała w wielkim pośpiechu i została wykonana częściowo prowizorycznie. Miejscami zamiast betonu do budowy zastosowano kamienie. Mimo wszystko całość grupy fortowej, jako jedynej w twierdzy Modlin, została wybudowana do końca. Odcienk pomiechowski był najsilniejszą częścią twierdzy, były tutaj znakomite warunki terenowe do obrony - rzeka Wkra i kompleksy leśne. Jednocześnie dla wojsk niemieckich był to najlepszy kierunek do araku, ze względu na linię kolejową. Niemieckie wojska tylko koleją mogły przetransportować na miejsce duże ilości ciężkiej artylerii i zaopatrywać ją w amunicję, co uczyniły w trakcie wojny.

W dniach 8-9 sierpnia 1915 roku wojska niemieckie nadciągnęły w okolice Modlina i rozpoczęły przygotowywanie do ataku. 13 sierpnia Niemcy rozpoczęli natarcie. Forty grupy Carski Dar zostały zbombardowane przez wrogą artylerię, jednakże nie ucierpiały znacząco, ale ucierpiało morale załogi, składającej się głównie ze słabo wyszkolonych i słabo wyposażonych żołnierzy nieznających zasad obrony twierdzy. Dodatkowo obrońcom cięgle brakowało amunicji, chociaż mieli pod dostatkiem artylerii. Inną sprawą jest całkowity brak pomysłu na użycie tej artylerii, która została ona rozstawiona mniej więcej równomiernie na całej długości linii obrony wokół Modlina, zamiast skoncentrować się na głównych liniach obrony. Niemcom udało się 16 sierpnia zająć punkt oporu na prawym barku grupy Carski Dar (XVb). Dokonali tego żołnierze 5-tej i 6-tej kompanii 101 Saksońskiego Pułku Landwehry. Piąta kompania poniosła szczególne straty w boju w wyniku omyłkowego ostrzału własnej artylerii. Następnego dnia padł także główny fort XV (XVa). Dzielnie bronił się ppor. Maliński zabarykadowany w jednym ze schronów fortu XV (XVa). Poddał się dopiero po wysadzeniu pancernych drzwi, które go chroniły. Wojska niemieckie przeniosły siłę ataku na fort XVI (XVIa) i dzieła D-7 (XVIb) i D-8 (XVIc). Umocnienia grupy Carski Dar, chociaż aktywnie uczestniczyły w obronie Modlina, nie ucierpiały na tym.

W okresie międzywojennym fort XV był wykorzystywany przez polskie wojsko jako magazyn. Pozostałe umocnienia stały niezagospodarowane lub testowano na nich elementy pancerne z huty Ostrowiec. Do tradytora na prawej flance grupy dobudowano schron bojowy z pancerną kopułą obserwacyjną na stropie. Także na stropie pobliskiej podwalni zamontowano półkopułę obserwacyjną. Na wschód od grupy fortowej w 1936 roku wybudowano dwukondygnacyjny schron bojowy. Został on wyposażony w strzelnice dla ckm oraz dla moździerzy. Na stropie umieszczono dwie pancerne kopuły (bojową i obserwacyjną) wyprodukowane także w hucie Ostrowiec.

Od końca II wojny światowej cały teren grupy fortecznej był zajęty przez Wojsko Polskie. Nad torami kolejowymi żołnierze mieli wybudowaną kładkę do komunikacji. Obecnie zagospodarowany jest fort główny i punkt oporu a koszary i tradytor stoją nieużywane i znajdują się już poza terenem wojskowym.

Grupa fortowa Carski Dar na planach i mapach
fot.1 Stary rosyjski plan grupy Carki Dar.
fot.2 Stary rosyjski plan fortu XV.
fot.3 Niemiecka mapa "Karte des Westlichen Russlands" w skali 1:100 000 z 1915 roku.
fot.4 Niemiecka mapa z 1915 roku w skali 1:25 000.
fot.5 Plan ataku wojsk niemieckich z artykułu inż. Jastrzębskiego z 1926 roku
fot.6 Fort na ciekawej, niemieckiej mapie z 1938 roku. Mapa bazuje na podkładach WIG 1:100 000 ale ma naniesione położenia fortów, nie wszystkie prawidłowo.

contentmap_plugin