Janówek położony jest w widłach Wisły i Narwi, około 6 km od przedmościa w Nowym Dworze. W sąsiedztwie tej wsi przebiegała droga Praga-Modlin a bezpośrednio przez Janówek linia Kolei Nadwiślańskiej. Dzięki takiemu położeniu miejsce to było idealne do ufortyfikowania i obrony południowego sektora Twierdzy Modlin.

Fort IV wybudowano w latach 1883-1888 w Janówku, 100 metrów na północ od linii kolejowej. Był to jeden z fortów pierwszego, wewnętrznego pierścienia. Powstał na podstawie planu wzorcowego rosyjskiego fortu z 1879 roku.

Ceglano-ziemny fort IV posiadał narys lunety (dwa czoła i dwa barki). Otoczony został fosą z kuwetą oraz wyposażony w podwójny wał. Zewnętrzny, niski wał piechoty otaczał cały fort, natomiast wysoki wał artyleryjski tylko czoło i fragment barków. W części czołowej przeciwskarpa wyposażona została w ceglany mur oporowy z poprzecznicami zwróconymi ku przedpolu. Natomiast cały wał piechoty posiadał mur Carnota. Fosa broniona była z kojców skarpowych - centralnego czołowego oraz dwóch barkowych (u styku czoła i barku). Kojce skarpowe posiadały połączenie z wnętrzem fortu. Kojec czołowy połączony został poterną z koszarami. Te pięciokomorowe kazamaty ulokowano pod czołowym wałem artyleryjskim.

Do obrony dziedzińca wewnętrznego wybudowano symetrycznie dwie kazamaty, pełniące jednocześnie funkcję prochowni. Posiadały one połączenie z barkowymi kojcami skarpowymi. Na wale osłaniającym poternę ulokowano schron pogotowia artyleryjskiego połączony z poterną wyciągami do amunicji. Poterna posiadała także wyjście u stóp wału artyleryjskiego i być może także przy wale piechoty.

Szyja fortu broniona była także z kaponiery szyjowej - zachowanej obecnie, ale sprawiającej wrażenie budynku z czasów PRL. Jest to parterowy budynek na planie kwadratu, podobne zachowały się w szyi fortu II i fortu III. Fort posiadał wysokie trawersy (poprzecznice) pomiędzy stanowiskami artylerii. Trawersy miały zmniejszać pole rażenia pocisków w wypadku trafienia, jednakże były widoczne z przedpola (wyższe od wałów).

Fort IV Janówek w 2001 roku

Forty pierwszego pierścienia twierdzy szybko się zestarzały, gdyż ich ukończenie zbiegło się w czasie z wynalezieniem nowych artyleryjskich ładunków burzących. Doświadczenia wykazały całkowitą nieprzydatność ceglanych murów w starciu z nową bronią. Forty kwalifikowały się do natychmiastowej przebudowy. Tak też się stało i w latach 1889-1900 ceglane dzieła zostały zmodernizowane.

Zasadniczo przebudowa była podobna we wszystkich fortach. Dwa wały otaczające fort zostały przebudowane w jeden, zlikwidowano także poprzecznice. Stropy koszar wzmocnione zostały betonem. Ceglane kojce skarpowe zastępowano murowanymi kaponierami przeciwskarpowymi. Powstawała murowana przeciwskarpa w miejscu ceglanego muru oporowego. W forcie w Janówku przystąpiono do takiej modernizacji.

W latach 1912-14 twierdza została wyposażona w drugi, zewnętrzny pierścień fortów. Stare forty zostały także zmodernizowane, wyprowadzono z nich ciężką artylerię. Nie jest pewne kiedy na forcie IV rozebrano trzy cengralne kojce skarpowe, ale na pewno w ich miejsce nie powstały planowane budowle betonowe. W Janówku wybudowano grupę fortową Janówek składającą się z:

  • Starego ceglanego fortu IV
  • Nowego fortu XVII (XVIIb) wybudowanego na wschód od fortu IV
  • Nowego dzieła D9 w postaci koszar obronnych na północ od obu fortów
  • Nowej baterii dla artylerii przy stacji kolejowej (obecnie nieistniejącej)

Fort IV Janówek w 2016 roku

Podczas I Wojny Światowej forty w Janówku były bezpośrednio atakowane przez wojska niemieckie. Główne natarcie skierowane było na forty grupy Carski Dar i Czarnowo. Natomiast forty w Janówku atakowane były od 14 do 18 sierpnia 1915 roku. Niemieckie oddziały przez cały czas pozostawały na linii Krubiny-Skierdy prowadząc ostrzał artyleryjski. Niemcy zajęli forty po ich opuszczeniu przez Rosjan w nocy z 17 na 18 sierpnia. Najprawdopodobniej wycofujące się wojska wysadziły w powietrze ważne elementy umocnień. Z grupy Janówek przeżył w miarę dobrze tylko najstarszy fort IV. Pozostałe, podobnie jak i umocnienia w Bożej Woli zostały zniszczone.

W okresie międzywojenny jak i po II Wojnie Światowej forty w Janówku zajmowało Wojsko Polskie. W 1955 roku fort dostosowano do potrzeb magazynowych wojska, zamurowano przejścia do zniszczonych elementów, położono drewnianą podłogę. Wojsko stacjonowało tam do 1995 roku.

Fort nie posiada już kojców skarpowych, być może ich resztki zostały rozebrane podczas remontu fortu. Dwie poterny barkowe są częściowo zasypane. Poterna do kojca czołowego istnieje chociaż prowadzi teraz prosto do fosy. Na lewym barku zachował się schron pogotowia, na prawym jest wejście do poterny. Istnieją kazamaty magazynowe i koszary.

Fort aktualnie jest dostępny mimo, że został sprzedany przez AMW. Teren jest zupełnie niezagospodarowany, większość działki to regularny las. Aktualnie toczy się sprawa spadkowa po ostatnim właścicielu obiektu.

Fort IV na starych mapach
fot.1 Niemiecka mapa "Karte des Westlichen Russlands" z 1915 roku w skali 1:100 000.
fot.2 Polska mapa WIG z 1930 roku w skali 1:100 000.
fot.3 Polska mapa WIG z 1934 roku w skali 1:25 000.
fot.4 Ciekawa niemiecka mapa z 1938 roku oparta o polską mapę WIG w skali 1:100 000, ale z zaznaczonymi fortami, część jest zaznaczona błędnie
fot.5 Współczesna mapa topograficzna z Geoportal.gov.pl
fot.6 Rosyjski plan grupy fortowej Janówek

contentmap_plugin