Fort Dębe został wybudowany przez Rosjan na przełomie XIX i XX wieku, jako fort łączący Twierdzę Zegrze z Twierdzą Modlin. Prace najprawdopodobniej rozpoczęły się w 1901 roku (wg niektórych źródeł w 1898). Projektantem fortu, jak też i fortu Beniaminów, był gen. Wieliczko.

W 1904 roku fort uzyskał zdolności bojowe. Dalsze prace trwały do czasu wybuchu wojny rosyjsko-japońskiej. Kontynuowano je od 1909 roku aż do wybuchu I Wojny Światowej. Jednak budowa tych obiektów nigdy nie została jednak ukończona w 100%.

Fort Dębe położony jest na linii Zegrze - Modlin (6,5 km od Zegrza), a fort Beniaminów na linii Zegrze - Warszawa. Fort w Dębem, wzniesiony na wschodnim brzegu Narwi, miał za zadanie wzmocnienie północno-zachodniego odcinka Warszawskiego Rejonu Fortecznego.

Fort Dębe zdjęcia z lata 2018 roku

W czasie I Wojny Światowej fort był kilkakrotnie szturmowany przez oddziały niemieckie. Za każdym przeprowadzano bardzo silny ostrzał artyleryjski. Jednakże wszystkie ataki zostały odparte. Po wykonaniu swojego zadania, czyli osłonięciu odwrotu własnych oddziałów, rosyjska załoga wycofała się z fortu. 7 sierpnia 1915 roku Niemcy zajęli twierdzę Zegrze oraz fort Dębe. Następnego dnia przeprawili się przez Narew.

Ziemno-betonowy fort Dębe został zbudowany na planie równoramiennego trapezu (jest więc symetryczny) z kleszczowo załamaną szyją. Szyja oparta jest w kierunku południowym (brzeg Narwi), czoło fortu zwrócone jest na północ. Zastosowano tutaj projekt standardowego fortu inżyniera Wieliczki z 1897 roku prawie bez żadnych zasadniczych zmian.

Obiekt posiada jeden wał dla piechoty i artylerii o wysokości ok. 10m. Niegdyś posiadał platformy dla dział przeciwszturmowych na styku czoła i barków. Otoczony jest także suchą fosą o szerokości 12m. W całym forcie nie ma żadnych elementów pancernych (oprócz drzwi oczywiście).

Koszary zostały wybudowane w szyi fortu. Są one bronione przez kaponierę szyjową z zaokrąglonymi uskokami (jak w kaponierach przeciwskarpowych). Jest to chyba jedyna tego typu kaponiera w okolicy, gdyż w Beniaminowie podobna została zniszczona. Natomiast w fortach Twierdzy Modlin, jeżeli w ogóle powstawały kaponiery szyjowe, były innej konstrukcji.

Fort Dębe zdjęcia z lata 2018 roku

Fort Dębe zdjęcia z lata 2018 roku

Jako ciekawostkę należy dodać, iż kaponiera jest oddzielona od koszar za pomocą czterech sztuk pancernych drzwi, umożliwiających obronę przez atakiem z wewnątrz. Drzwi zachowały się do naszych czasów, jak również cała kaponiera. Niestety ze względu na stojącą wewnątrz wodę (ok. metra głębokości) nie można się dostać do jej wnętrza. Natomiast koszary nie zostały wybudowane do końca do czasu rozpoczęcia wojny. Brakuje w nich wschodniego skrzydła.

Koszary połączone zostały z wałem czołowym za pomocą centralnej poterny przykrytej nasypem ziemnym. Przecina ona dziedziniec fortu na dwie połowy i posiada po dwa wyjścia w każdą stronę (jedna para przy wale piechoty, druga przy nasypie na koszarach). Przy zetknięciu poterny z wałem piechoty wybudowany został schron pogotowia. W samym wale czołowym umieszczono kolejną poternę posiadającą wyjścia na dziedziniec fortu. Niestety chodnik ten oraz wyjścia zostały wysadzone w powietrze. Na szczęście są w stanie umożliwiającym eksplorację.

Ze schronu poterna schodzi w dół pod fosę i łączy się z betonową przeciwskarpą w fosie. Na dwóch końcach przeciwskarpy umieszczone zostały kaponiery broniące fosy. Miały one także wyjścia umożliwiające dostanie się do wnętrza fosy. W lewym skrzydle fosy wybudowano kaponierę, a w prawym półkaponierę. Kaponiery połączone były poterną biegnącą w przeciwskarpie. Korytarz ten jest zachowany do dzisiaj. Niestety miejsce połączenia poterny z tunelem do wnętrza fortu zostało wysadzone w powietrze przez wycofujące się wojska rosyjskie, tak samo fragment poterny schodzący w stronę fosy oraz wyjścia na dziedziniec fortu i kaponiera w prawym barku.

W barkach fortu wybudowano dwa tradytory (po jednym na wschodzi i zachodzie) ze schronami pogotowia i betonowymi, wieżami obserwacyjnymi. Miały one za zadanie ostrzeliwanie międzypola fortu, czyli obszaru do zaporowej Twierdzy Zegrze z jednej strony, oraz do fortów grupy XVI (Pomiechówek) Twierdzy Modlin z drugiej strony. Oba zachowane są do dzisiaj w bardzo dobrym stanie. Prawdopodobnie miały one być połączone tunelem z podwalnią, jednak budowniczym zabrakło na to czasu.

Na wale fortu wybudowano także betonowe stanowiska obserwacyjne. W samym forcie nie było natomiast ciężkiej artylerii. Projektujący fort inż. Wieliczko wyprowadził ją na tyły międzypól.

Fort Dębe zdjęcia z zimy 2003 roku

Fort Dębe zdjęcia z lata 2000 roku

Fort Dębe na starych fotografiach

Fort Dębe na mapach

fot. 1. Niemiecka mapa w I Wojny Światowej. Mapa "Karte des Westlichen Russlands" jest to niemiecka mapa z 1915 roku w skali 1:100 000, oparta na mapach rosyjskich dwuwiorstówkach (Nowaja Topograficzeskaja Karta Zapadnoj Rossji) w skali 1:84 000. Mapy te opracowane były dla terenów byłego zaboru rosyjskiego. Mapy tylko w formie czarno-białej.

fot. 2. Polska mapa w okresu międzywojennego. Mapy WIG (Wojskowy Instytut Geograficzny) zostały opracowane w latach 1919-1939. Wydane w latach 30-tych XX wieku mapy sa uważane za jedne z najlepszych na świecie. Powstały w skali od 1:100 000, w formie kolowej (4 kolory). Były także częściowo wydawane mapy w skalach od 1:25 000 do 1:300 000. Na mapie fort nie został zaznaczony.

fot. 3. Niemiecka mapa z II Wojny Światowej. Niemiecka mapa z okresu II Wojny Światowej jest w całości oparta na polskich mapach WIG. Także na niej nie znajdziemy zaznaczonego fortu.

Znane są carskie plany fortu Dębe z okresu budowy. Oryginały znajdują się w moskiewskich archiwach. W Polsce został opublikowane w książce "Twierdze i działania wojenne na ziemiach polskich w czasie I Wojny Światowej" oraz w książce "Fortyfikacja tom IV".

Fort w Dębem zachowany jest w o wiele lepszym stanie niż, pochodzący z tego samego okresu i spod ręki tego samego architekta, fort w Beniaminowie. Oba forty były, jak na ówczesne czasy, bardzo nowoczesne. Miały sporo wspólnych elementów (identyczne tradytory, kaponiery i koszary). W okresie PRL fort był zajęty przez przedsiębiorstwo ogrodnicze, a następnie przez ogródki działkowe.

Fort znajduje się pomiędzy drogą do Serocka a drogą do Zegrza, znajduje się w centrum kompleksu działek rekreacyjnych. Od 2004 roku działa stowarzyszenie zajmujące się fortem i mające na celu zagospodarowanie i przejęcie terenu (Stowarzyszenie Historyczno-Krajoznawcze Miłośników Fortyfikacji Obronnych "Fort Dębe"), które ostatecznie w 2016 roku kupiło fort od AMW. Zimą 2017 roku fort został wpisany do rejestru zabytków. Aktualnie wstęp na obiekt jest bardzo mocno ograniczony i trzeba uzgadniać wejście z administracją obiektu. Stowarzyszenie prowadzi prace porządkowe na terenie fortu.

contentmap_plugin