Warszawa - twierdza i cytadela

Powstanie Kościuszkowskie i Noc Listopadowa uświadomiła Rosjanom, że potrzebują skutecznego punktu oparcia na terenie Warszawy i okolic. W obawie przed ponownymi rozruchami i buntami ludności Car postanowił wybudować w Warszawie Cytadelę.

Warszawa twierdza

W latach 1846-55 nastąpiła pierwsza zasadnicza rozbudowa i modernizacja Cytadeli Aleksandrowskiej. W celu pogłębienia obrony powstał wokół umocnień pierścień fortów.

Przed drugim bastionem w latach 1847-50 wybudowano fort Aleksieja (Traugutta) oraz przed czwartym bastionem w latach 1849-51 fort Siergieja (Sokolnickiego). Oba dzieła miały kształt baszty artyleryjskiej Montalemberta (ceglana redita). Nad Wisłą od północnej strony Cytadeli powstała także tzw. Bateria Nadbrzeżna. W latach 1851-1852 na południe od Cytadeli zbudowano kolejną reditę Fort Władimira (Legionów) i uzupełniono ją od strony rzeki ziemnymi stanowiskami dla artylerii. W 1854 roku na wprost Wrót Konstantynowskich powstała ziemna luneta Fort Pawła (Mierosławskiego), a w latach 1863-64 kolejna luneta Fort Gieorgija (Haukego) pomiędzy bastionem trzecim i czwartym. Wokół fortów Aleksieja i Siergieja wybudowano lunety ziemne, przekształcając pierwotne redity w forty reditowe. W trakcie prac modernizacyjnych wykonano także podziemne przejścia dla ludzi i pojazdów prowadzące do fortu Władimira oraz do fortu Gieorgija. Wyloty tych potern znajdowały się w fosie Cytadeli. W 1865 roku ukończono budowę koszarowych kazamat na 3 tys. żołnierzy. Kazamaty te powstały w wałach od wewnątrz Cytadeli. Kilkakrotnie modernizowany był także fort Śliwickiego. Do czasu wybudowania mostu przez Wisłę był on łączony z Cytadelą za pomocą mostu rozkładanego na łodziach (łyżwowego).

W latach 1866-1874 po raz ostatni zmodernizowano forty i samą Cytadelę. Doświadczenia wojny francusko-pruskiej 1870-71 pokazały, że tylko twierdza z linią wysuniętych daleko na przedpole fortów jest w stanie skutecznie się bronić. Władze carskie postanowiły więc zaprzestać dalszej rozbudowy i modernizacji Cytadeli. Powstał za to plan wybudowania dwóch pierścieni fortów okalających całą Warszawę. Jednakże dopiero w 1883 roku przystąpiono do budowy nowej twierdzy Warszawa. Cytadela została przeklasyfikowana na twierdzę I kategorii ale jej znaczenie strategiczne była bardzo małe. Stała się jedynie centralnym magazynem z koszarami.

W 1875 roku przy Cytadeli wybudowano linię kolejową Kolei Nadwiślańskiej. Wtedy to powstał na Wiśle dwupoziomowy most drogowo-kolejowy. Dolny poziom przeznaczono na drogę, a na górnym biegł jeden tor kolei. W 1908 roku wybudowano drugi most kolejowy, tym razem już dwutorowy. Oba mosty zostały wysadzone przez Rosjan w 1915 roku podczas opuszczania Warszawy. Współczesne mosty stoją dokładnie w tym samym miejscu. Przyczółki mostowe przeprawy kolejowej pochodzą jeszcze z czasów carskich, podobnie jak większość przejazdów pod torami kolei obwodowej.

Cytadela Aleksandrowska oparła się zębowi czasu. Od początku swojego istnienia była więzieniem politycznym i posiadała silny garnizon prewencyjny. Na jej terenie były ulokowane główne komisje śledcze Królestwa i Sąd Wojskowy. Także tutaj znajdował się osławiony X Pawilon gdzie więziono polskich patriotów. Dla celów więzienia wykorzystywano także wybudowane w wałach ziemnych kazamaty oraz kaponiery i pomieszczenia bramy Konstantynowskiej. Pobliski fort Śliwickiego był miejscem załadunku wagonów, które były wysyłane na Syberię. Z Cytadeli na Syberię zesłano ponad 20 tys. osób, przy czym w samej Cytadeli jako więźniowie przebywało nawet do 60 tys. osób.

Cytadela Warszawska była miejscem kaźni polskich patriotów. Początkowo na miejsce egzekucji wytypowano stoki od strony Nowego Miasta położone pomiędzy fortami Władymira i Aleksieja. Tam to w 1846 roku ustawiono pierwsze szubienice a ciała straconych grzebano w pobliskiej fosie. Na stoku Fortu Władymira 5 sierpnia 1864 r. stracono Romualda Traugutta i członków Rządu Narodowego.

Od 1886 roku egzekucje wykonywano na stoku od strony Wisły, przy dzisiejszej Bramie Straceń (Wrota Iwanowskie). Ciała były grzebane bezpośrednio na stoku ale robiono to w najgłębszej konspiracji. Ogólna liczba ofiar Cytadeli Warszawskiej nie jest znana. Także w czasie I wojny światowej na stokach umocnień ginęli ludzie. Kilkaset osób zostało rozstrzelanych przez Niemców, oprócz patriotów także przestępcy i dezerterzy.

Cytadela Warszawska w latach 2002-2004.

Cytadela Warszawska w latach 2002-2004.