Start arrow Warszawa arrow Cytadela Warszawska arrow Cytadela Warszawska (Aleksandrowska) do 1846 roku
Cytadela Warszawska (Aleksandrowska) do 1846 roku
WiTEK 01.04.2007. ostatnia aktualizacja: 08.06.2008.

Projekt umocnień w Warszawie opracował w 1832 roku inż. Jan Dehn. Zaprojektował on na ówczesnym placu Saskim dużą trzykondygnacyjną działobitnię (basztę Montalemberta). Projekt ten nie doczekał się jednak realizacji. Zrealizowano natomiast w rekordowym tempie drugi projekt Dehna - cytadelę na wysokim lewym brzegu Wisły górującym nad miastem i rzeką.

wawa.cytadela.08.jpg
wawa.cytadela.05.jpg
wawa.cytadela.19.jpg
wawa.cytadela.13.jpg
wawa.cytadela.21.jpg
wawa.cytadela.22.jpg
wawa.cytadela.17.jpg
wawa.cytadela.15.jpg
wawa.cytadela.20.jpg
wawa.cytadela.06.jpg
wawa.cytadela.14.jpg
wawa.cytadela.16.jpg
wawa.cytadela.09.jpg
wawa.cytadela.02.jpg
wawa.cytadela.04.jpg
wawa.cytadela.11.jpg
wawa.cytadela.10.jpg
wawa.cytadela.12.jpg
wawa.cytadela.07.jpg
wawa.cytadela.01.jpg
wawa.cytadela.18.jpg
wawa.cytadela.03.jpg
Cytadela Warszawska powstała dla celów obronnych, ale była także symbolem władzy i siły carskiej Rosji. Garnizon w Warszawie miał za zadanie strzec zdobytych terenów i zapobiegać ewentualnym buntom miejscowej ludności. A tego że butny takie mogą się powtórzyć dowiodło Powstanie Kościuszkowskie a później Listopadowe. Stało się więc konieczne wybudowanie w Warszawie twierdzy, która mogłaby być punktem oporu dla wojska mającego strzec stolicy Królestwa.

Cytadela Warszawska, a właściwie Aleksandrowska, powstała na terenach dzielnicy położonej na terenach XVI-wiecznego Folwarku Fawory oraz pochodzącego z XVII wieku Konwiktu Pijarów. Dzielnica ta nazwana została żoliborzem (z franc. Joli Bord - Piękny Brzeg) z uwagi na mieszczące się tam przepiękne ogrody. Decyzję o budowie Cytadeli w miejscu zajmowanym przez koszary Aleksandrowskie (wcześniej Gwardii Pieszej Koronnej), osobiście podjął car Mikołaj I w dniu 13 marca 1832 roku.

31 maja 1832 roku wmurowano kamień węgielny pod przyszłą Cytadelę. Aktu tego dokonał osobiście Namiestnik Królestwa Polskiego feldmarszałek Iwan Paskiewicz. Rozpoczęto pierwsze prace ziemne - sypano wały, kopano fosy. Przez kolejne dwa lata wyburzano domy na żoliborzu aby zrobić miejsce na umocnienia. W ten sposób zrównano z ziemią 76 domów, zajęto ponad 64 tys. posesji oraz wysiedlono do 15 tys. mieszkańców. Oprócz 9 pawilonów dawnych koszar Aleksandrowskich i budynków konwiktu Pijarów, dla potrzeb Cytadeli zajęto część kamieniczek przy ul. Fawory, barokowy pałacyk przy Alei Gwardii oraz kościół pw. Zdjęcia z Krzyża. 4 maja 1834 roku nastąpiło uroczyste poświecenie Cytadeli. Ceremonii tej dokonano w dniu uzyskania pełnoletności przez następcę tronu Rosji carewicza Aleksandra II.

Rok później zakończone zostały prace budowlane. Car był tym mile zaskoczony gdyż budowa umocnień trwała tylko 18 miesięcy. W tym także 1835 roku rozpoczęto budowę Fortu Śliwickiego. Miał on za zadanie osłonę przeprawy mostowej od strony Pragi i został umieszczony po wschodniej stronie Wisły, naprzeciwko Cytadeli. Jego budowę zakończono w 1838 roku i jednocześnie rozpoczęto przebudowę starych koszar pamiętających jeszcze Gwardię Pieszą Koronną. Wzniesiony został także nowy budynek z przeznaczeniem na magazyn mundurowy. Był to osławiony później X Pawilon. Powstało wtedy także wiele innych obiektów garnizonowych: arsenał, stajnie, cerkiew oraz mieszkania dla oficerów.

Wszelkie koszty związane z budową umocnień, wykupem terenów i ich uporządkowaniem przerzucone zostały na miasto Warszawę. Początkowo także zapewnienie siły roboczej miało ciążyć na mieście ale sprzeciwił się temu projektant gen. Dehn. Twierdził on, że tak trudne prace powinny być prowadzone przez odpowiednie firmy budowlane. Pomimo tego i tak musiano się uciekać do pomocy wojska i więźniów. Przy pracach budowlanych dochodziło do wielu nadużyć, rosyjscy oficerowie i dostojnicy zajmujący się Cytadelą nagle stali się bardzo zamożnymi ludźmi. Dopiero 10 października 1865 roku nastąpiła zmiana i kosztami został obciążony skarb Królestwa Polskiego. łącznie Cytadela kosztowała ok. 10 mln. rubli, była to wtedy równowartość ok. 10 tys. kg złota.

Cytadela powstała jako dzieło częściowo bastionowe a częściowo poligonalne (od strony Wisły). Ogólny narys można określić jako półokrąg oparty cięciwą o brzeg rzeki. Cała twierdza otoczona była wałem z sucha fosą o ziemnej przeciwskarpie i skarpie wyposażonej u podstawy w mur Carnota (w części poligonalnej mur znajdował się na szczycie wału). Powstało pięć bastionów przy czym dwa skrajne to półbastiony. W barkach każdego z bastionów znajdowały się jednokondygnacyjne działobitnie. Powstały także dwie dwukondygnacyjne kaponiery: północna w kurtynie między bastionami IV i V oraz południowa będąca zakończeniem bastionu I. Obie kaponiery mogły jednocześnie prowadzić ostrzał Wisły. Naprzeciw kurtyn, na placach broni, zostały umieszczone półokrągłe jednokondygnacyjne reduty. Do prowadzenia ognia wzdłuż Wisły służyły dwie dwukondygnacyjne baterie umieszczone w załamaniach muru (południowa pomiędzy kaponierą i Wrotami Iwanowskimi oraz symetrycznie północna przy Wrotach Michajłowskich). Dodatkowa dwukondygnacyjna kaponiera wschodnia powstała także przed Wrotami Iwanowskimi.

Wejściami do Cytadeli były trzy bramy: Wrota Konstantynowskie (Brama żoliborska), Wrota Michajłowskie (Brama Bielańska) oraz Wrota Iwanowskie od strony Wisły przy kaponierze (Brama Straceń). W latach 80-tych XIX wieku wzniesiono czwartą bramę Wrota Aleksandrowskie (Brama Nowomiejska). Wrota Konstantynowskie posiadały most przerzucony nad fosą przez który być może biegła do wnętrza Cytadeli linia kolejki wąskotorowej.

Rozwiązania zastosowane w Cytadeli były schematyczne. Zabrakło obrony dalekiej, nie było zabezpieczenia przez ostrzałem artyleryjskim, zabrakło schronów amunicyjnych oraz obronnych koszar. Stropy nie posiadały nasypów ziemnych a jedynie pokrycie z blachy lub nawet dachówki! Kaponiery z blaszanym dachem to ewenement na skalę światową. Jednakże taka forma została wybrana nie bez powodu. Cytadela nie była bowiem przeznaczono do obrony przed regularnym wojskiem a jedynie przed powstańcami pozbawionymi artylerii. Dlatego też większą uwagę przywiązywano do możliwości skoszarowania jak największej ilości żołnierzy niż do zwiększenia jej funkcji militarnych. Z tych powodów w dniu wybuchu Powstania Styczniowego garnizon był obsadzony przez 16 tys. żołnierzy.

Chyba najważniejszym elementem Cytadeli była jej artyleria, mająca trzymać w ryzach całe miasto. To właśnie z uwagi na groźbę zniszczenia miasta Rząd Narodowy nie wzywał do walk w Warszawie w trakcie Powstania Styczniowego. W 1837 roku w Cytadeli było 217 dział, w 1843 było ich 247 a w 1863 aż 555 sztuk. Zasięg dział wynosił 1500 m co pozwalało na ostrzał całego Starego i Nowego Miasta.
 
następny artykuł »


Legionowo
Modlin
Warszawa
Zegrze
Kontakt