Start arrow Kontakt arrow Słownik
Słownik terminologii fortecznej
WiTEK 29.03.2007.

Słownik terminologii fortecznej

na podstawie "Encyklopedii techniki wojskowej".



BARBETA - 1.) (patrz: rysunek) płaszczyzna ziemi przygotowana dla ustawienia dział, osłonięta wałem o wysokości pozwalającej na strzelanie ponad nim; 2.) rodzaj pancerza fortyfikacyjnego w postaci wieży bez kopuły, dla ustawienia działa nie zakrytego, strzelającego ponad osłoną.
BARK - boczna część dzieła fortyfikacyjnego (np. bark bastionu, lunety lub fortu).
BASTION - (patrz: rysunek) dzieło fortyfikacyjne, zbudowane na planie pięcioboku, usytuowane na załamaniach obwałowania twierdzy, wysunięte przed jej front, przeznaczone do walki bliskiej (osłona ogniem bocznym frontu bastionowego) oraz do walki dalekiej (prowadzenie ognia czołowego na przedpole). Zbudowana z wału lub nasypu ziemnego wzmocnione od strony rowu murem oporowym. Bok zwrócony na zewnątrz nosił nazwę czoła, a zwrócony ku kurtynie - barku, natomiast szyja łączyła bastion z wnętrzem twierdzy. W XIX wieku rolę bastionów przejęły forty.
CHODNIK MINOWY - chodnik podziemny, prowadzący do komór minowych w podziemnej walce minowej. Wyróżnia się chodniki minowe: główne, wiodące najkrótszą drogą do miejsca, gdzie ma być wysadzona mina podziemna; boczne (zwykle równoległe do głównego po obu jego bokach), zabezpieczające przed minami przeciwnika; podsłuchowe i wysunięte najdalej do przodu, w których umieszczono czaty podsłuchujące roboty podziemne przeciwnika. Chodniki minowe biegnące w stronę nieprzyjaciela łączyły galerie, usytuowane do nich poprzecznie. Chodniki minowe miały wymiary w przekroju poprzecznym, pozwalające na poruszanie się w pozycji wyprostowanej; budowano także Chodniki minowe mniejsze: półsztolnie, pozwalające na chodzenie ze schylona głową, oraz sztolnie umożliwiające poruszanie się na klęczkach lub pełzanie.
CHODNIK KONTRMINOWY (przeciwminowy) - patrz: przeciwmina.
CYTADELA - (patrz: rysunek) dawniej samodzielna, mała twierdza panująca nad miastem, mająca utrzymywać je w posłuszeństwie oraz stanowić obronę i miejsce schronienia mieszkańców. Usytuowana zwykle w najwyżej położonym punkcie, panującym nad terenem i oddzielona pasem wolnej przestrzeni, tzw. esplanadą, mającą na celu zabezpieczenie przed skrytym podejściem nieprzyjaciela. Wewnątrz cytadeli znajdowały się koszary, magazyny, szpital, pomieszczenie komendanta itp. W twierdzach fortowych XIX i XX wieku cytadele straciły dawne znaczenie, schodząc do roli śródszańca , z którym niekiedy będą utożsamiane.
CZOłO - część dzieła fortyfikacyjnego zwrócona w stronę przedpola.
DRZWI PANCERNE - drzwi wejściowe do schronu odporne na bezpośrednie działanie pocisków broni ręcznej i maszynowej oraz odłamków pocisków artyleryjskich i granatów ręcznych. Ponadto chronić muszą wnętrze schronu przed wdarciem się fali uderzeniowej lub podmuchu wywołanego pobliskim wybuchem. Nie są jednak odporne na bezpośrednie trafienie pocisków artyleryjskich lub bomb lotniczych. Wykonane ze stali pancernej, często między płyty daje się wypełnienie z betonu. Stosuje się jako drzwi wewnętrzne do przedzielenia długich podziemnych chodników, w celu przygotowania ich do obrony wewnętrznej.
DZIAłOBITNIA - (patrz: rysunek) zespół budowli, zabezpieczających baterię rozmieszczoną na stałe w terenie. Budowane w twierdzach fortowych w XIX i na początku XX wieku, składały się: ze stanowisk ogniowych dział, schronów pogotowia, schronów amunicyjnych, punktów obserwacyjnych, koszar i zapór. Rozróżniano działobitnie pancerne, mieszczące działa w wieżach pancernych, oraz odkryte, w których działa ustawiono na stanowiskach osłoniętych jedynie wałami lub ścianami betonowymi (np. barbeta).
DZIEłO FORTYFIKACYJNE - budowla lub zespół budowli fortyfikacyjnych, mający spełnić określone zadanie bojowe. W najprostszej postaci dzieło fortyfikacyjne stanowiło wał z ławą działową, a najbardziej rozbudowane tworzyło rów i wał. Najbardziej rozwiniętym dziełem fortyfikacyjnym był fort. W fortyfikacji bastionowej wyróżniano oprócz dział fortyfikacyjnych tworzących narys bastionowy (kurtyna, bastion), dzieła wewnętrzne, czyli wewnętrza, które były położone przed przeciwskarpą (kleszcze, kojec, przeciwstraż, słoniczoło, rawelin) oraz dzieła zewnętrzne, czyli zewnętrza (dzieło rogowe, dzieło koronowe). W fortyfikacji XIX wieku dzieła fortyfikacyjne stanowiły: fort, dzieło pośrednie, dzieło piechoty, festa, ośrodek oporu. Ze względu na formę w rzucie poziomym rozróżniano dz.f.: a.) zamknięte, mające wał i ewentualnie rów biegnący wokół (fort , reduta); b.) otwarte (patrz: rysunek), tzn. nie posiadające wału od strony szyjowej (odcinek, flesz, redan, półreduta, luneta, redan podwójny, dzieło koronowe), dzieło rogowe; c.) półzamknięte, różniące się od otwartych tym, że posiadały w szyi transzeję i zaporę, a nie wał.
DZIEłO KORONOWE - (patrz: rysunek) w twierdzach bastionowych rozwinięta budowla fortyfikacyjna, wysunięta przed narys bastionowy, składający się z jednego bastionu i dwóch półbastionów, umieszczonych na skrzydłach. Zadaniem dzieła koronowego było, podobnie jak wszystkich dzieł wysuniętych, zwiększenie głębokości umocnień i niedopuszczenie do bezpośredniego ostrzału miasta oraz głównych dzieł narysu.
DZIEłO PIECHOTY (fort piechoty) - (patrz: rysunek) zespół elementów fortyfikacyjnych o zamkniętym narysie, zabezpieczający elementy bojowe walki bliskiej, rozmieszczone na stałe w terenie, mające samodzielnie stawiać opór zaczepnym działaniom przeciwnika. Elementami dzieła piechoty są: wał strzelecki (piechoty) biegnący dookoła, schron betonowy dla załogi i rów z kratą forteczną, broniony z kojców skarpowych. Ponadto występować mogły wieże pancerne dla karabinów maszynowych, wieże pancerne dla dział przeciwszturmowych, a czasami także tradytory. Dzieło piechoty różniło się od fortu tym, że nie posiadało artylerii do walki dalekiej oraz było od niego mniejsze. Załogę dzieła piechoty stanowiła kompania piechoty i obsługa dział.
DZIEłO POŚREDNIE (fort pośredni) - (patrz: rysunek) zespół elementów fortyfikacyjnych o zamkniętym narysie, zabezpieczającym elementy bojowe, rozmieszczony w terenie, mający wypełnić lukę w obronie. Budowane były w tych przypadkach, gdy odległość między fortami były zbyt duża lub gdy ukształtowanie terenu utrudniało możliwość skutecznego współdziałania sąsiednich fortów. Załogę dzieła pośredniego stanowiła piechota oraz obsługa dział przeciwszturmowych. Zadaniem ich było stawianie oporu, bez brania udziału w walce artyleryjskiej. Elementy fortyfikacyjne dzieła pośredniego to: wał piechoty, odkryte stanowiska dział, schron mieszkalny (koszarowy), rów i sieć kolczasta. Poza schronem mieszkalnym dzieła pośrednie nie posiadały innych budowli betonowych. Dzieło pośrednie było budowlą prostszą i tańszą od dzieła piechoty.
DZIEłO ROGOWE - (patrz: rysunek) w twierdzach bastionowych budowla fortyfikacyjna, wysunięta przed narys bastionowy, o froncie składającym się z dwu półbastionów, połączonych kurtyną i o bokach równoległych lub zbieżnych ku twierdzy. Dzieło rogowe stanowiło jedną z odmian dzieł wysuniętych i podobnie jak dzieło koronowe i kleszcze osłaniało słabe miejsce narysu bastionowego, jakim był kurtyna.
DZWON PANCERNY - (patrz: rysunek) kopuła pancerna stała (nieruchoma) stosowana w fortyfikacji, kształtem przypominająca dzwon. Osadzona w żelbetowym stropie, służąca do obserwacji. W razie potrzeby umożliwia prowadzenie ognia z broni maszynowej.
ESPLANADA - wolna nie zabudowana przestrzeń wokół cytadeli lub fortu, mająca na celu zabezpieczenie przed skrytym podejściem nieprzyjaciela. Później esplanadą nazywano też nie zabudowaną przestrzeń między miastem a cytadelą.
ESTAKADA - most, niekiedy znacznej długości, budowany w celu wzniesienia drogi ponad terenem z pozostawieniem pod nią swobodnej przestrzeni. Rodzaje: dojazd do dużego mostu, droga transportowa np. transport w forcie.
FESTA - (patrz: rysunek) zespół obiektów fortyfikacyjnych, składający się z jednego fortu, kilku pomocniczych dzieł fortyfikacyjnych, stanowisk piechoty i baterii pancernej do walki dalekiej - rozmieszczony na wielkiej powierzchni, otoczony wspólną zaporą. Forma festy ukształtowała się w latach 1893-99 w Niemczech jako pancerna działobitnia artylerii, osłonięta pozycjami piechoty. Przeznaczona była do walki dalekiej, czym różniła się od ośrodka oporu typu stałego, przeznaczonego do walki bliskiej. Od 1909 roku festa przekształciła się w dzieło fortyfikacyjne, zdolne także do walki bliskiej, przez dodanie stanowisk do flankowania międzypól oraz chodników przeciwminowych.
FORT - (patrz: rysunek) zespół elementów budowlanych (fortyfikacyjnych) o zamkniętym narysie, zabezpieczający elementy bojowe, przeznaczone do walki bliskiej i dalekiej, rozmieszczone na stałe w terenie, mające samodzielnie stawiać długotrwały opór wszelkiego rodzaju działaniom zaczepnym przeciwnika. Elementy bojowe fortu to: stanowiska piechoty, baterie artylerii do walki dalekiej, bliskiej, przeciwszturmowe i flankujące. Elementy budowlane fortu stanowią budowle bierne, stanowiska ogniowe i zapory. Do stanowisk ogniowych należą: wał forteczny dla piechoty i artylerii, kaponiery, półkaponiery i kojce do obrony rowów, tradytory, wieże pancerne dla dział lub karabinów maszynowych, galerie bojowe w przeciwskarpie. Do budowli biernych zaliczono: koszary szyjowe (kazamatowe), poterny, schrony forteczne (wojsk pogotowia, dział ruchomych, amunicyjne), a także wieże pancerne do obserwacji. Zapory składały się z rowu fortecznego, sieci kolczastej i kraty fortecznej. Załogę fortu stanowiło do 4 kompani piechoty i 1 do 4 baterii artylerii.
Za prekursora idei fortu uważa się Montalamberta, a budowa pierwszych fortów przypada na 1816 rok (Kolonia). W drugiej połowie XIX i na początku XX wieku następuje szczytowy okres budownictwa fortów. Jest to epoka twierdz fortowych. Początkowo fort skupiał piechotę oraz artylerię do walki dalekiej i bliskiej. Rozwój artylerii i względy ekonomiczne spowodowały konieczność budowy mniejszych zespołów: dzieł piechoty i dzieł pośrednich. Ponadto powstają kombinowane zespoły w postaci ośrodków oporu typu stałego i festy. Fort mógł posiadać 1 wał (działa ustawiano obok piechoty) lub 2 wały (oddzielny dla piechoty i artylerii). Z czasem, ze względu na trudności maskowania oraz na działanie pocisków, zaniechano budowy fortów dwuwałowych.
Rozróżniano fort: a.) jednostkowy - na małej powierzchni mieścił artylerię do walki dalekiej (w wieżach pancernych na koszarach szyjowych) oraz działa szybkostrzelne (w wieżach pancernych umieszczonych na skrzydłach koszar, dla umożliwienia ostrzeliwania zapola); b.) łącznikowy - miał za zadanie połączyć ze sobą 2 twierdze w celu stworzenia wspólnego odcinka frontu; nie wchodził w skład twierdzy; posiadał działa do walki dalekiej osłonięte pancerzami fortyfikacyjnymi; c.) pancerny - mieścił w jednym obiekcie środki do walki bezpośredniej i dalekiej, zabezpieczone pancerzami; zajmował małą przestrzeń (idea zbliżona do fortu jednostkowego); d.) rozproszony - miał zabezpieczyć elementy bojowe przed oddziaływaniem ognia przeciwnika przez rozdzielenie tych elementów i rozmieszczenie ich na dużej przestrzeni; całość otoczona były zaporami, bronionymi z kojców; e.) zaporowy - miał zadanie zamknąć przejście przez cieśninę (np. w górach lub między bagnami), względnie szlak komunikacyjny i musiał być zdolny do walki w okrążeniu; szyja wykonana była podobnie jak czoło i bark, a fasady wszystkich budowli zabezpieczone od ognia artylerii; wyposażono go także w znaczne zapasy. Szybki rozwój techniki wojennej, szczególnie artylerii, a także przemiany w sztuce wojennej spowodowały upadek znaczenia fortów, czego dowiodła I wojna światowa. Miejsce fortów zajęły grupy warowne.
FORT PIECHOTY - patrz: dzieło piechoty.
FORT POŚREDNI - patrz: dzieło pośrednie.
FORTECA - obecnie rzadko używane określenie twierdzy, zamku lub innego zespołu obiektów fortyfikacyjnych.
FORTYFIKACJA - 1.) umocnienia, specjalne budowle lub zespół budowli wzniesione na polu walki w celu: a.) zmniejszenie skutków działania ognia nieprzyjaciela (ukrycia, schrony, okopy), b.) utrudnienia przeciwnikowi ruchu (zapory), c.) ułatwienia manewru oraz prowadzenia ognia wojskom własnym (transzeje, poterny, schrony bojowe). Rozróżniano f.: stałą, półstałą i polową. Ze względu na wzajemne usytuowanie środków walki bliskiej i dalekiej rozróżniano f.: skupioną i rozproszoną. 2.) nauka o rozmieszczaniu, rozplanowaniu przestrzennym, obronie i zdobywaniu budowli fortyfikacyjnych. Na przestrzeni wieków ukształtowały się różne systemy fortyfikacyjne i nauki do każdego z tych systemów (np. fortyfikacja bastionowa - o budowie twierdz bastionowych).
FOSA - patrz: rów forteczny.
GALERIA BOJOWA - (patrz: rysunek) zakryte stanowisko bojowe dla strzelców, zabezpieczone odpowiednią konstrukcją (cegła lub beton oraz warstwa kamienia) przed skutkami ognia przeciwnika. Ma kształt obudowanego chodnika ze strzelnicami. Galerie wykonywano często w przeciwskarpie i łączono z wnętrzem fortu za pomocą poterny. Miały na celu przeciwszturmową obronę rowu fortu.
GALERIA PODZIEMNA - podziemne wyrobisko poziome o małej powierzchni przekroju poprzecznego, zwykle wzmocnione obudową, służące jako przejście dla pieszych lub do przeprowadzania przewodów. W schronie podziemnym galerie podziemne służą jako pomocnicze chodniki komunikacyjne, łączące między sobą komory i główne chodniki podziemne. W podziemnej walce minowej galerie podziemne łączyły ze sobą główne i boczne chodniki minowe. W języku rosyjskim i francuskim termin galeria podziemna używany jest do określenia wszelkich chodników podziemnych.
HAUBICA - działo kalibru od ok. 100 mm wzwyż o krótkiej lufie (od 10 do 27 kal.) i małej prędkości początkowej pocisku, przeznaczone głównie do strzelania stromotorowego. Stosowane przede wszystkim do ostrzeliwania celów znajdujących się w ukryciu lub poza zakryciami.
KAPONIERA - 1.) w fortyfikacji bastionowej - budowla ziemna wzniesiona w poprzek rowu w postaci przejścia ograniczonego z obu stron wałami. Prowadzono z niej ogień płaski wzdłuż rowu, służyła również do skrytego przejścia z twierdzy na zewnątrz. 2.) (patrz: rysunek) w fortach - schron bojowy umieszczony w skarpie lub przeciwskarpie, służący do prowadzenia ognia wzdłuż rowu w dwóch kierunkach. Połączony był z wnętrzem fortu za pomocą poterny, przechodzącej pod dnem rowu. Kaponiera posiadała zwykle 2 lub 4 izby bojowe, pomieszczenia dla załogi oraz amunicji. Dla określenia tego rodzaju obiektu używa się niekiedy niewłaściwej nazwy "podwójna kaponiera". W przypadkach gdy ogień można było prowadzić tylko w jednym kierunku, schron taki nazywano półkaponierą lub niewłaściwie "kaponierą pojedynczą". Wówczas obiekt bywał umieszczony w skarpie. W Polsce w latach międzywojennych kaponierę nazywano kojcem skarpowym. 3.) w terminologii rosyjskiej kaponierą nazywano schron bojowy przeznaczony do prowadzenia ognia bocznego w dwie strony.
KAWALIER - patrz: nadszaniec.
KAWERNA - 1.) naturalna jaskinia (pieczara) powstała w skałach wapiennych lub kredowych w wyniku działania wód podziemnych. 2.) wydrążone w skale sztuczne wyrobisko, niekiedy dużych rozmiarów, służące jako schron.
KAZAMATA - 1.) dawna nazwa schronu w twierdzy bastionowej lub w forcie. Była to budowla murowana o sklepieniu ceglanym, zabezpieczającym przed skutkami działania pocisków artyleryjskich. Przeznaczona mogła być do: a.) prowadzenia z niej ognia z broni strzeleckiej lub dział, b.) pobytu odpoczywającej części wojsk lub pogotowia, c.) przechowywania zapasów. Obecnie określenie kazamata używane jest jedynie w sensie historycznym.
KLESZCZE - 1.) dzieło fortyfikacyjne w postaci lekko załamanego wału ziemnego, umocnionego murami oporowymi, stanowiące bezpośrednią osłonę kurtyny narysu bastionowego lub osłonę bramy i poterny. 2.) (patrz: rysunek) dzieło fortyfikacyjne, wysunięte przed narys bastionowy, o froncie w kształcie rozwartej litery "V", którego zadaniem była osłona kurtyny i rawelinu oraz zwiększenie głębokości systemu umocnień.
KOJEC SKARPOWY - (patrz: rysunek) w twierdzach bastionowych i fortach schron bojowy, usytuowany w poprzek rowu, wysunięty ze skarpy w celu prowadzenia ognia wzdłuż rowu. Różnił się tym od kaponiery, że ta ostatnia była ukryta w przeciwskarpie lub skarpie, na załamaniach odcinków, natomiast kojec był wysunięty ze skarpy w środku długości odcinka. W Polsce do 1939 roku nazwę kojec stosowano także do kaponiery.
KONTRMINA - patrz: przeciwmina podziemna.
KOPUłA PANCERNA - rodzaj zamkniętego pancerza fortyfikacyjnego, obrotowego, przeznaczonego dla 1-2 dział lub karabinów. Dawniej kopuła pancerna różniła się od wieży pancernej sposobem oparcia, obracania i połączenia z działem. Obecnie rzadziej używane określenie wieży pancernej.
KOSZARY SZYJOWE - koszary umieszczone w szyi fortu, czasem w głębi fortu. Budowane z cegły lub betonu, o konstrukcji zabezpieczającej przed skutkami bezpośredniego trafienia granatem artyleryjskim. Od strony nieprzyjaciela i z boków obsypane ziemią. Pojemność koszar szyjowych wynosiła zwykle 2/3 załogi (reszta pełniła służbę na stanowiskach bojowych). Koszary szyjowe mieściły kancelarie komendy, izby oficerskie, podoficerskie i szeregowych, kuchnie, magazyn żywności, umywalnie, ustępy, stanowisko dowodzenia, izbę chorych i inne. Ponadto istniały niezbędne urządzenia: ogrzewanie, wentylację mechaniczna, zbiorniki wody, oświetlenie itd.
KRATA FORTECZNA - zapora w postaci płotu z prętów stalowych z hakowatymi odnogami, ustawiona na murze przeciwskarpy fortu, aby utrudnić przeciwnikowi przedostanie się do rowu fortecznego lub ustawiona wzdłuż rowu fortecznego, na jego dnie, wtedy kratę forteczną osadzano w betonowym fundamencie i zastępowała częściowo skarpę. Czasami stosowano kratę forteczną zarówno na przeciwskarpie jak i rowie fortu. Wysokość od 2,5 m do 5 m. Krata forteczna na murze przeciwskarpy ustawiona była często pochyło lub poziomo w kierunku rowu, w celu utrudnienia pokonania zapory.
KURTYNA - część obwodu obronnego o narysie bastionowym, łącząca poszczególne bastiony. Kurtyna wykonywana była w postaci prostego wału ziemnego, często obudowanego cegłą lub kamieniem.
LUNETA - odkryte od tyłu dzieło fortyfikacyjne typu polowego lub stałego o 1-2 czołach i 2 barkach wykonanych w postaci wałów ziemnych osłoniętych fosą.
MASKA - (patrz: rysunek) przedłużenie czołowej ściany betonowego schronu bojowego, mające na celu - wraz z okapem - osłonięcie strzelnicy, znajdującej się w ścianie bocznej, przed obserwacją i ostrzałem bocznym nieprzyjaciela. Podobną rolę pełnił orilion.
MINA PODZIEMNA - mina stosowana w podziemnej walce minowej. Zależnie od wielkości ładunku i efektu działania wybuchu rozróżnia się miny podziemne zwykłe, przeładowane i niedoładowane (głuche). Przy wybuchy min zwykłych i przeładowanych na powierzchni ziemi tworzą się większe lub mniejsze leje.
MOŚDZIERZ - rodzaj działa, w którym nie ma oporopowrotnika. Siłą odrzutu lufy w czasie strzału równoważona jest reakcją gruntu na płytę oporową. Ma prosta konstrukcję, mały ciężar i jest łatwy w obsłudze. Przeznaczone są do rażenia siły żywej i ośrodków ogniowych zarówno odkrytych jak i znajdujących się za zasłonami terenowymi. Strzelają tylko górną grup kątów (torem stromym od 45 do 85 stopni).
MUR CARNOTA - mur obronny ze strzelnicami stosowany w pierwszej połowie XIX wieku zamiast skarpy fortecznej, lokalizowany na stoku wału obronnego lub u jego podnóża w rowie fortecznym.
NADSZANIEC (kawalier) - wysoki wał wewnątrz dzieła fortyfikacyjnego, budowany celem uzyskania dalekiego wglądu na przedpole i dla ustawienia dział. Często stanowił przykrycie schronu.
NARYS FORTYFIKACYJNY - (patrz: rysunek) przebieg frontu dzieł fortyfikacyjnych, umożliwiający skuteczną osłonę ogniową skarp, wałów i dna rowów oraz zmniejszający skutki ognia przeciwnika. Zwykle narys widziany w planie określany jest przebiegiem zewnętrznej górnej krawędzi wału głównego. W fortyfikacje broni gładkolufowej ukształtowały się narysy: a.) bastionowy (patrz: rysunek), składający się z bastionów i kurtyn, broniony ogniem bocznym z armat stojących na barkach bastionów oraz czołowym z dział ustawionych na ławach artyleryjskich bastionów i kurtyn; b.) kleszczowy, czyli tenalierowy, zbudowany na planie gwiazdy, której boki flankowane były ogniem wzajemnie krzyżującym się, prowadzonym ze stanowisk ogniowych, położonych przy kącie wewnętrznym (wklęsłym). Z tego względu kąt ten nie mógł być większy niż 120 stopni a długość boków nie przekraczała 450 m; c.) poligonalny, zrywający z formą geometryczną na rzecz wieloboku (poligonu), wpisanego w ukształtowanie terenu, broniony był ogniem poziomu flankującym dno rowu z dział ustawionych w kojcach, umieszczonych w środku boku poligonu lub na jego rogach. Ostrzał przedpola prowadzony był z ław artyleryjskich wałów. Znane są także inne narysy fortyfikacyjne: kremalierowy, czyli pilasty, trawersowy, redanowy, stosowane w fortyfikacji polowej bądź stałej przełomu XIX i XX w.
ORILION - w nowożytnej fortyfikacji występy, tworzące przedłużenie czoła bastionu lub czołowej ściany schronu bojowego, mające ochronić bark lub ścianę boczną schronu przed ogniem ukośnym. Podobną role w betonowych schronach bojowych spełniała maska.
OŚRODEK OPORU - (patrz: rysunek) zespół budowli fortyfikacyjnych typu stałego. Składa się z fortu, kilku baterii do ognia płaskotorowego i stromotorowego oraz stanowisk piechoty. Otoczony wspólną zaporą, przeznaczony do obrony ważnych punktów terenowych. Ukształtował się w 1909 roku po oblężeniu Portu Artura. Głównym zadaniem była obrona bliska ogniem czołowym i bocznym. Zajmował przestrzeń 1x1 km. Budowano go w terenie, gdzie sam fort nie mógł zapewnić obrony z powodu braku dostatecznej widoczności przedpola lub niemożliwości skutecznego flankowania międzypól.
PANCERZ FORTYFIKACYJNY - element budowli fortyfikacyjnych wykonany ze stali pancernej i osłaniający ją przed skutkami rażenia pociskami z karabinów maszynowych lub dział. Do p.f. zalicza się: wieże pancerne, pancerze strzelnic, pancerze wentylacyjne, drzwi pancerne, pancerze reflektorów. Zalety p.f.: mała grubość osłony, a zatem mniejsze wymiary strzelnicy i łatwość maskowania, możliwość zamykania strzelnicy a nawet uzyskania szczelności, dobra ochrona obsługi i broni, częste występowanie rykoszetów w wypadku trafienia, małe wymiary, a więc i małe prawdopodobieństwo trafienia, duży koszt amunicji potrzebnej do zniszczenia (wielokrotnie przewyższającej koszt samego pancerza). Do wad p.f. zalicza się wyższy koszt w porównaniu z żelbetową konstrukcją oraz niebezpieczeństwo zaklinowania mechanizmów w przypadku pancerzy obrotowych i wysuwanych.
PLAC BRONI - plac alarmowy dla załogi twierdzy lub fortu.
PODWALNIA - rodzaj schronu biernego, stosowanego w twierdzach bastionowych i fortach do czasu wprowadzenia granatów burzących z zapalnikiem ze zwłoką. Budowa o konstrukcji zabezpieczającej przed skutkami trafienia pociskiem z działa, umieszczona pod wałem, przeznaczona na schron dla załogi pogotowia.
PODZIEMNA WALKA MINOWA - (patrz: rysunek) działania bojowe polegające na wykonywaniu podziemnych chodników minowych w kierunku umocnień przeciwnika, celem zniszczenia na pewnym odcinku jego obrony za pomocą ładunku materiału wybuchowego (miny) lub dawniej przez usunięcie stempli i zawalenie wyrobiska drążonego pod umocnieniami wroga. Natarcie minowe ma za zadanie zniszczenie (wysadzenie) ważnych obiektów fortyfikacyjnych lub poszczególnych pozycji obronnych nieprzyjaciela. Obrona minowa ma za zadanie podziemna osłonę własnych obiektów fortyfikacyjnych przed atakiem wroga. Podstawowymi środkami podziemnej walki minowej są miny podziemne lub przeciwminy podziemne, czyli duże ładunki materiału wybuchowego, którymi wypełniane są wykonane dla tego celu komory podziemne. Dojście do nich prowadzi chodnikiem minowym, wychodzącym z rubieży zajmowanej przez atakującego lub broniącego się. Podziemna walkę minową szeroko stosowano w XVI-XVII wieku, podczas obrony Sewastopola (1854-55) oraz w trakcie I wojny światowej.
POPRZECZNICA - wał usypany z ziemi prostopadle do wału fortecznego w celu zmniejszenia zasięgu rażenia pociskami nieprzyjacielskimi oraz ochrony przed ogniem bocznym. Poprzecznica przegradzała ławy działowe i strzeleckie, jaj wysokość wynosiła ok. 10 m. Pod poprzecznicą często budowano schrony dla załogi pogotowia bojowego. Wadą jej była znaczna wysokość - wystawała ona ponad przedpiersie ławy działowej, przez co demaskowała stanowiska bojowe.
POTAJNIK - patrz: poterna.
POTERNA (potajnik) - (patrz: rysunek) chodnik podziemny w fortyfikacjach, szczególnie wewnątrz fortu, służący do komunikacji, budowany często sposobem wykopowym. Umożliwiał przeprowadzenie wojsk w sposób skryty i zabezpieczony przed ostrzałem. W dawnych fortach szerokość poterny pozwalała na przejazd działa, później wykonywano znacznej węższe, nawet 1-2 metrowe. Poterny łączyły koszary szyjowe z poszczególnymi schronami bojowymi fortu oraz posiadały wyjście na stanowiska bojowe na wałach.
PRZECIWMINA - podziemny chodnik drążony, wykonywany przez obrońców, skierowany na zewnątrz twierdzy lub fortu celem spotkania chodników minerskich nieprzyjaciela i zniszczenia ich przez wysadzenie; zwana również chodnikiem przeciwminowym. W fortach w czasie pokoju budowano krótkie odcinki przeciwmin, stanowiące zaczątek chodników wykonywanych w czasie wojny.
PRZECIWMINA PODZIEMNA (kontrmina) - ładunek materiału wybuchowego umieszczony podobnie jak mina podziemna w komorze podziemnominerskiej. Przeciwminy podziemne stosowane były w podziemnej walce minowej; ich zadaniem było zniszczenie systemu podziemnominerskiego nacierającego przeciwnika.
PRZECIWSKARPA - mur oporowy otaczający rów forteczny od zewnątrz, mniej narażony na ostrzał przeciwnika niż skarpa.
PRZECIWSTRAż - (patrz: rysunek) w fortyfikacji bastionowej wał ziemny w rowie, usytuowany przed czołem bastionu lub przed rawelinem. Ustawiano na nim działa. Przeciwieństwem było słoniczoło
PRZELOTNIA - nakryty osłoną krótki odcinek przejścia wewnątrz obwodu obronnego (np. wejścia do schronów), narażonego na ostrzał.
RAWELIN - (patrz: rysunek) w twierdzy bastionowej dzieło fortyfikacyjne zbudowane na planie trójkąta, usytuowane przed kurtyną. Spełniał rolę osłony kurtyny narysu bastionowego lub kojca w narysie poligonalnym. Działa ustawione na ławie artyleryjskiej rawelinu prowadziły ogień na przedpole wspólnie z artylerią bastionów.
REDAN (dwuramiennik) - odkryte od tyłu dzieło fortyfikacyjne o dwu czołach stykających się pod kątem 60-120 stopni, wykonanych w postaci wałów ziemnych osłoniętych fosą. Redan o małych rozmiarach i kącie rozwartym nazywano fleszem. Bardzo często redan wykonywano z barkami. Do I wojny światowej budowano redany jako pojedyncze (odosobnione) budowle fortyfikacyjne lub jako ciągłą linię umocnień łącząc poszczególne redany prostymi odcinkami wałów.
REDUTA - zamknięte dzieło fortyfikacyjne o narysie kolistym, kwadratowym lub wielobocznym, przystosowane do samodzielnej obrony. Redutę budowano często w kształcie lunety zamkniętej szyją. Reduty były szeroko stosowane do I wojny światowej.
REJON UMOCNIONY - obszar kraju posiadający fortyfikacje stałe, zwykle zamykający ważny kierunek operacyjny. Odpowiada obszarowi bronionemu przez korpus armijny lub armię. Rejon umocniony składał się z 2 do 4 sektorów umocnionych i zaporowych oraz z kilku do kilkunastu rejonów (węzłów) obrony. Często wchodził w skład linii fortyfikacji (np. linia Maginota) lub był samodzielny. Rejon umocniony był najsilniejszą formą fortyfikacji.
RóW DIAMENTOWY - (patrz: rysunek) zagłębienie w ziemi w postaci rowu, wzdłuż ściany ogniowej schronu bojowego, mające utrudnić nieprzyjacielowi podejście pod tę ścianę i zaatakowanie załogi poprzez strzelnice. W tym celu głębokość rowu diamentowego wynosi co najmniej 2 m poniżej poziomu terenu, aby wysokość od dna rowu do dolnej krawędzi strzelnicy nie była mniejsza niż 2,5 m. Rów diamentowy chroni ponadto strzelnicę przed zasypaniem ziemią w wypadku bliskiego trafienia granatu artyleryjskiego, służy również jako miejsce wyrzucania łusek z karabinów maszynowych lub dział, w celu uniknięcia zatrucia załogi znajdującej się w izbie bojowej resztami gazów prochowych. Ściana zewnętrzna rowu wykonana jest z betonu, a szerokość rowu wynosi 1,5 m.
RóW FORTECZNY (fosa) - (patrz: rysunek) sztuczne zagłębienie wykonane wokół twierdzy lub fortu, mające stanowić zaporę dla szturmującego przeciwnika. Rów forteczny mógł być suchy lub napełniony wodą, broniony ogniem z kojców skarpowych lub kaponier. Na dnie suchego rowu mogły być ustawione zapory w postaci kraty fortecznej lub czasem sieci kolczastej. Szerokość rowu miała utrudnić przerzucenie pomostu oraz umożliwić ostrzeliwanie wzdłuż z 2 lub 3 dział, stąd wynosiła zwykle 12 do 16 m, a w przypadku rowu napełnionego wodą - do 30 m.. Z czasem szerokość została zmniejszona do 8-10 m. Głębokość ok. 8 m. Dno rowu miało spadek ok. 1/50 dla odprowadzenia wody. Udoskonalenie artylerii spowodowało, że zamiast muru skarpowego wykonywano stok skarpowy, przez co rów forteczny uzyskał przekrój poprzeczny trapezoidalny. Ponieważ rów forteczny stanowił przeszkodę także dla obrońcy przy podejmowaniu działań zaczepnych, po zewnętrznej stronie wykonywano stok i drogę ukrytą.
SCHRON - budowla lub część budowli, obejmująca pomieszczenia zapewniające ochronę przed skutkami działania środków rażenia. Cecha charakterystyczną schronu jest konstrukcja, której zasadniczym przeznaczeniem jest zabezpieczenie przed skutkami środków rażenia (pocisków broni maszynowej, odłamków, granatów, artyleryjskich bomb lotniczych itp.) o określonych parametrach. Konstrukcja każdego schronu składa się ze stropu osłonowego, ścian osłonowych, płyty fundamentowej (ewentualnie ław fundamentowych), ścian wewnętrznych nośnych, ścian wewnętrznych działowych, przelotni lub dojścia, drzwi ochronnych i gazoszczelnych, zaworów przeciwwybuchowych i klap wywiewnych, wyjścia zapasowego, czerpni powietrza, wyrzutni powietrza, urządzeń wewnętrznych i wyposażenia.
SCHRON BIERNY - schron, z którego bezpośrednio nie prowadzi się ognia,. Może być przeznaczony dla ludzi, techniki bojowej, urządzeń stacjonarnych, cennego mienia lub zapasów materiałów. W twierdzach bastionowych a później w fortach schronami biernymi były podwalnie lub kazamaty.
SCHRON BOJOWY - schron posiadający jedną lub kilka izb bojowych, czyli pomieszczeń, z których prowadzony ma być ogień. Ze względu na środki ogniowe, dla których przeznaczone są izby bojowe, rozróżnia się schrony dla karabinów maszynowych, dział, moździerzy, pocisków rakietowych, miotaczy ognia itd. Ze względu na kierunek ognia można wyróżnić schrony umożliwiające prowadzenie ognia czołowego, bocznego (flankującego), okrężnego. Schrony bojowe występują pod różnymi nazwami, zależnie od budowy i od przeznaczenia (np. kojec, kaponiera, tradytor).
SCHRON ORILIONOWY - schron bojowy do prowadzenia ognia bocznego, którego strzelnica osłonięta jest orilionem.
SIEĆ KOLCZASTA - 1.) zapora przeciwpiechotna, stosowana w systemie umocnień, zbudowana z kilku rzędów palików (drewnianych lub stalowych) wbitych w ziemię i oplecionych drutem kolczastym. Zapora z sieci kolczastej tworzy linię łamaną, dla umożliwienia obrony ogniem broni strzeleckiej z własnych stanowisk ogniowych; 2.) zapora z drutu kolczastego, okalająca fort pasem o szerokości 20 do 40 m. Ustawiana była w dolnej części stoku skarpy lub wewnątrz rowu fortecznego na stoku głównym lub przedstoku i mocowana do stalowych palików, zabetonowanych w fundamencie.
SłONICZOłO - w fortyfikacji bastionowej wał ziemny w rowie, położony przed czołem bastionu lub przed rawelinem, służący do osłony skarpy. Słoniczoło wykorzystywane było jako stanowisko bojowe piechoty, w odróżnieniu od przeciwstraży, która służyła artylerii.
SZANIEC - budowla fortyfikacji polowej wykonana z ziemi jako rów i wał, w postaci zamkniętego obwodu o kształcie trójkąta, czworokąta lub figury bardziej złożonej.
ŚRóDSZANIEC - centralna część twierdzy lub zamku, stanowiąca ostatni punkt oporu obrońców. W twierdzach fortowych rolę tą pełniła cytadela lub jeden z fortów.
TRADYTOR - 1.) w twierdzy bastionowej schron bojowy dział do ognia flankującego rów twierdzy. W celu zabezpieczenia przed ogniem przeciwnika osłonięty był orilionem, 2.) w fortach schron bojowy dla dział do ostrzeliwania międzypola i ewentualnie przedpola sąsiedniego fortu lub dzieła pośredniego, zasłonięty od obserwacji i ognia przeciwnika. W tym celu umieszczony był bliżej szyi fortu, na skrzydle koszar szyjowych, od czoła obsypany ziemią oraz osłonięty tzw. maską. Izby bojowe (2 lub 4) umieszczone były uskokami ("schodami") w celu ukrycia strzelnic przed obserwacją i ogniem.
TRANSZEJA - obiekt ziemny o narysie łamanym lub krzywoliniowym. Stanowi rodzaj wąskiego, ciągłego rowu z dwustronnym nasypem ochronnym, odpowiednio urządzonego i wyposażonego pod względem bojowo-technicznym i sanitarno-gospodarczym. Stwarza dogodne warunki do prowadzenia ognia, zapewnia skryty manewr i komunikację wzdłuż frontu oraz chroni ludzi i sprzęt przed środkami rażenia nieprzyjaciela. Transzeja jest elementem pozycji obronnej.
TWIERDZA - silna fortyfikacja typu stałego, przygotowana do stawiania długotrwałego oporu różnorodnym działaniom zaczepnym przeciwnika, szczególnie w warunkach okrążenia. Twierdza stanowi zespół form fortyfikacyjnych. W celu spełnienia zadania musi ona posiadać odpowiednia załogę, uzbrojenie, wyposażenie i zapasy. Ze względu na wyznaczoną rolę można rozróżnić: a.) twierdze zaporowe, których zadaniem jest zatrzymać posuwanie się przeciwnika, a więc usytuowane są na ważnych szlakach komunikacyjnych lub zamykające cieśniny, b.) twierdze zaopatrzeniowe, mieszczące składy, warsztaty, szpital, arsenały itp. Dla wojsk polowych, c.) twierdze operacyjne, mające ułatwić ruch wojsk własnych i utrudnić działanie przeciwnika. Ze względu na typ umocnień stałych można rozróżnić: a.) twierdze o okrężnych obwarowaniach ciągłych (mury z basztami lub wały i rowy), b.) twierdze fortowe o pasie umocnień złożonym z oddzielnych dzieł fortowych.
Twierdze o okrężnych obwałowaniach ciągłych mogły stanowić: a.) siedziby władców (zamek), b.) osiedla i inne miasta warowne, c.) klasztory obronne lub inne miejsca kultu religijnego otoczone fortyfikacjami ciągłymi. Wynalazek prochu spowodował powstanie twierdz bastionowych, które składały się z wałów, bastionów, dzieł fortyfikacyjnych, stanowiących bezpośrednią osłonę narysu bastionowego lub dzieł wysuniętych. Otaczane były także wałami i rowami o narysie kleszczowym i poligonalnym, bronionym ogniem z dział umieszczonych w kojcach i kaponierach.
Twierdza fortowa (patrz: rysunek1, rysunek2) składała się z: a.) linii obrony zewnętrznej, czyli tzw. pozycji wysuniętej, tworzącej odcinki umocnień budowanych w czasie mobilizacji, usytuowanej w odległości 2 do 3 km od głównej linii obrony, b.) głównej linii obrony, położonej w odległości około 6 km od jądra twierdzy, utworzonej z fortów, dzieł pośrednich, dzieł piechoty oraz umocnień międzypól, c.) linii wsparć, składającej się z małych fortów, bronionych przez artylerię i piechotę, d.) obwarowań centralnych, utworzonych ze starych fortyfikacji bastionowych lub fortów rdzenia twierdzy oraz międzypól zabezpieczonych wałami i rowami, e.) śródszańca, w postaci cytadeli lub jednego z fortów.
Uważa się, że zdobycie twierdzy wymaga 7-krotnej przewagi atakujących nad broniącymi się. Po I wojnie światowej zaniechano budowy twierdz na korzyść linii fortyfikacji.
WIEżA MAKSYMILIAĆSKA - wieża artyleryjska z baterią dział dalekiego zasięgu na najwyższej kondygnacji i działobitniami na niższych. Z reguły otoczona fosą, wolnostojąca, wzniesiona na planie koła z dziedzińcem po środku.
WIEżA PANCERNA - rodzaj pancerza fortyfikacyjnego przeznaczonego dla osłony dział lub karabinów maszynowych wraz z obsługą, a także dla dalmierzy, reflektorów lub obserwatorów. Stanowi konstrukcję osłonową ze stali pancernej, wykonaną w formie cylindra, odcinka powłoki kulistej, dzwonu, wielościanu lub bardziej złożonej. Ze względu na możliwość wykonywania ruchu dzielą się na: nieruchome, obrotowe oraz wysuwane obrotowe. Pod względem przeznaczenia dzielą się na: bojowe, obserwacyjne, dalmierzowe, reflektorowe. Grubość wieży pancernej wynosi od 20 do 500 mm, czasami stosowano konstrukcje złożone z kilku warstw przedzielonych wkładką filcową grubości 50 mm, która zmniejszała skutek działania granatów artyleryjskich i zabezpieczała przed powstaniem odłamu.
ZAPOLE - teren na zapleczu pierścienia fortów lub pojedynczego fortu, rozciągająca się w stronę wewnętrznych terenów twierdzy.



Słownik został opracowany na podstawie "Encyklopedii techniki wojskowej" wydanej przed Wydawnictwa Ministerstwa Obrony Narodowej, Warszawa 1987. Wszystkie ilustracje i hasła pochodzą z tej książki.

 


Legionowo
Modlin
Warszawa
Zegrze
Kontakt